Author: Институт перевода Библии
Date: 2024-02-16T12:10:32.191548+00:00

ЦӀийи Икьрар: Чувудриз

ЦӀийи Икьрар: Чувудриз

1. Сифте гаф

1. Чувудриз

1. Пак Каламдин ктабар

2. Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

3. Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

4. Тафаватар

5. Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Федеральное агентство научных организаций

Институт языкознания Российской академии наук

Илимдин идарайрин федеральный агентство

Россиядин илимрин академиядин чӀалар чирдай Институт

ЦӀИЙИ ИКЬРАР

Пак Каламдин таржумайрин Институт

Москва-Баку 2018

ЦӀийи Икьрар

Лезги чӀалаз авунвай Пак Каламдин таржумайрин электронный ва аудио кӀалубар квевай Пак Каламдин таржумайрин Институтдин сайтдай жагъуриз жеда (https:
ibtrussia.org/media?id=LEZ)

ISBN 978-5-93943-258-0

© Институт перевода Библии, 2018

Сифте гаф

Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай ЦӀийи Икьрар я. ЦӀийи Икьрардикай ва вичик Таврат, Забур ва пайгъамбаррин ктабар акатзавай Сифтегьан Икьрардикай дуьньяда виридалайни гзаф кӀелзавай ктаб – Пак Калам – жезва.

ЦӀийи Икьрар санал кӀватӀнавай 27 ктабдикай: «Шад Хабардин» кьуд ктабдикай, «Илчийрин крарин» ктабдикай, илчийрин чарарикай ва пайгъамбарвилин «Керемат» ктабдикай арадал атанва.

Иса Месигьди Вичи гузвай чирвилериз «Шад Хабар» лугьузва. Иса Месигьдин уьмуьрдикай ва ада авур крарикай, Ада гайи чирвилерикай ва Ада къалурай аламатрикай, Адан кьиникьикай ва Адал чан хтуникай ихтилат авур инжилдарар тир МатӀаяни, Маркани, ЛукӀадини, Ягьядини гьакӀ лугьузва. Кьуд «Шад Хабар» сад садакай чеб кхьенвай саягъдалди ва инжилдарри Исадин уьмуьрдин гьи вакъиайриз сифте нубатда фикир гузватӀа, гьадалди чара жезва. ЯтӀани, абуру са куьналдини чпи чеб инкарзавач, аксина, Исадин уьмуьр ва Ада гайи чирвилер жуьреба-жуьре патарихъай аквадайвал ийизва.

Исади чилел тухвай уьмуьрдилай гуьгъуьниз Адан рекьел алайбур гзаф амукьна. Исадин кар давамарайбурун сифтегьан несилдин уьмуьрдикай «Илчийрин крар» ктабда ихтилатзава, ам «Шад Хабаррин» гуьгъуьнал алаз къвезва. Ам «Шад Хабаррикай» сад кхьей ЛукӀадин къелемдикай хкатнава. А ктабда къалурнавай гзаф вакъиаяр адаз вичин вилералди акунвай ва ада абура иштиракни авунвай. «Илчийрин крарин» кьилин игитрикай садбур Петруни Павел я, абур Исадин кар лап акьалтӀайдаказ давамарайбур я. Адакай хабар чукӀурун патал абуру гзаф зегьметар чӀугуна ва Адан къуватдин куьмекдалди пара аламатар къалурна. И ктабда Исадикай Шад хабар илчийрин куьмекдалди гьикӀ дуьньядиз чкӀанатӀа ихтилатзава.

Къадим девирда Исадин рекьел алайбуру мукьвал-мукьвал чпин тилмизриз чарар кхьиз, абур Исадин тербетдин гъавурда твадай, рикӀивай Аллагьдихъ иман ийизвай касди вич гьикӀ тухвана кӀандатӀа несигьатар гудай. Чав агакьнавай гьахьтин къанни са чарни ЦӀийи Икьрардик акатнава. Исадикай гзаф чириз кӀанзавайбур патал и чарари чӀехи итиж арадал гъизва, гьикӀ лагьайтӀа абурай Исадин кар давамарай лап сифтегьанбуру Ам кас хьиз ва Адан тербет гьикӀ кьабулзавайтӀа аквазва.

ЦӀийи Икьрардин эхиримжи ктаб – «Керемат», – вичин мана-метлебдал гьалтайла, пайгъамбарвилинди я. Ам регьятдиз кӀелиз жедач, ана инсаниятдин тарихда Аллагь аваз хьунин сир ахъайзавай гзаф кьадар шикилар гьалтзава, Аллагьди дуьньядиз ийидай дувандикай ва и дуьньядин чкадал хъсан ва даим дуьнья, вичиз «цӀийи цавни, цӀийи чил» лугьузвай дуьнья, къведайдакай лугьузва. Исадин рекьел алайбуру Ада чилел тухвай уьмуьрдин гуьгъуьнилай алатай са шумуд цӀуд йисарилай чпин аямдаррин ва иллаки гьукумрин патай душманвал гьиссзавай. А ктабдин макьсад – абурук руьгь кутун я. Ада къведай уьмуьрда хилас хьунин умуд гузва, ва гьавиляй а ктаб, вири ЦӀийи Икьрар хьиз, тек са сифте кӀелайбурухъ ваъ, гьакӀ чахъни виридахъ элкъвена кхьенвайди я.

ЦӀийи Икьрар къадим юнан чӀалал кхьенва ва гзаф сеферра гъилелди кхьин хъувунва. Гьа и кар себеб яз ЦӀийи Икьрардин ктабрин кхьинра сад садавай къакъатзавай чкаяр гьалтзава. И чаравилерик метлебдин жигьетдай чӀехи дегишвилер квач, ЦӀийи Икьрарда абур къадим гзаф маса ктабра авайдалай тӀимил я. Таржума ийидайла, бязи чкайрал чӀехи метлеб авачир чаравилер гьалтзава, и карди сифтегьан чешмедин чкадал юнан чӀалал кхьенвай гьи текстиникай менфят къачунватӀа, гьам къалурзава. Эхирда чна а чаравилерин сиягь гузва, квевай абур лезги текст муькуь таржумайрин текстерив гекъиг авуналди жагъуриз жеда.

Гьар са ктаб сифтегьан куьруь гьахьунилай гатӀун жезва. Ктабдин эхирдай квез гафарган жагъида. Ана ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай ва чпиз баянар гана кӀани, важиб авай гафаринни ибарайрин гъавурда твазва. Гафарганда чпин мана къалурзавай гафар текстина бицӀи гъетрен лишандалди къейд авунва. Ктабдин эхирда гьакӀ таблицаяр ва гьакӀни ЦӀийи Икьрардин вахтарин Фелистиндинни Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан картаяр ганва.

Таржумадин хъсан еридин заминвал таъминарун ва бинедин кхьинрин мана-метлеб дуьздаказ агакьарун патал, таржума Пак Каламдин текстерин таржумадиз кӀевелай герек тир са жерге илимдин уламрай акъатнава. Пак Каламдин таржумайрин Институтди акъуднавай амай вири ктабар хьиз, лезги чӀалаз авунвай таржума юнан чӀалан текстиниз баян гунин карда саналди вири халкьарин чӀалар патал кьабулнавай кӀалубрал амал ийизвайди я. Текстиниз баян гунин маса жуьреяр авай бязи чкайрал чна абурукай сад хкянава ва таржумадин муькуь жуьре кьилдин къейдера ганва.

И таржумадин бинеда юнан чӀалал кхьенвай текст ава. ЧӀалар жуьреба-жуьребур тирвиляй таржумадин нетижа гзаф крарилай аслу жезва. Таржумадин тегьердини тайин везифа кьиле тухузва. Урус чӀалаз элкъуьрнавай Пак Каламдин гьар жуьре таржумаяр гекъигуни кьилдин са чӀук таржума авун жуьреба-жуьре нетижайрал гъизвайди къалурун мумкин я. И таржума дуьзди яни-тушни чирун патал кьилди са урус тайин таржумадихъ галаз гекъигиз хьун мумкин туш. ЯтӀани, гекъиг авуналдини, мана-метлебдин бязи куьлуь-шуьлуьяр кьилди чӀукарай ачухариз жеда.

ЦӀийи Икьрар саки кьве агъзур йис идалай вилик кхьенвайди я. Гьа вахтарилай ам дуьньядин 1450 чӀалаз элкъуьрнава. Гила абурун арада лезги чӀални ава.

ЦӀийи Икьрар лезги халкьарин чӀалариз таржума авунихъ дерин тарих ава. 1996-йисуз гуржийрин алимриз Синайда авай Екатеринадин килисадай чи аямдин V ва VӀӀӀ лагьай асирра гъилелди кхьенвай гзаф ктабар жагъана. Абрурук Къавкъаздин алпан чӀаларикай сад тир къадим удин чӀалаз таржума авунвай ЦӀийи Икьрардин чӀукар авай кьве ктабни квай. Удин чӀал лезги чӀалахъ галаз бинедин кӀеви алакъада авай лап мукьва чӀаларикай сад я. И ктабри удин ва лезги маса халкьарин чӀалар вилик финин рекьерикай итиж гудай фикир арадал гъизва. Гъилелди авунвай и кхьинар кьилдин ктаб яз исятда чапдайни акъатнава. И ктабдин къене пата гьа ктабрай къачунвай чӀукарин шикилар ганва. Идалайни гъейри, гьа чӀукарилай ЦӀийи Икьрардин гьар са ктабдин сифте кьиляй кьилдин, гьа ктабриз талукь, са аят ганва. ЦӀийи Икьрардин вири таржума сагъдаказ амачирвиляй бязи ктабриз талукь аятар гудай мумкинвал хьанач.

Пак Каламдин таржумайрин Институт Пак Калам лезги чӀалаз элкъуьрунив 30 йис идалай вилик эгечӀна. Сифте яз акъудай ктабар «МатӀаялай атай Шад Хабардай чӀукар» (1990) ва «Маркалай атай Шад Хабар» (1996) я. Са кьадар вахт алатайла, 2004-йисуз «ЛукӀадилай атай Шад Хабар ва Илчийрин крар», ахпани «Пак Каламдин шикилар» (2009), «Рут, Эстер ва Юнус пайгъамбар» (2010) ва «Инжил (Кьуд Шад Хабар)» (2013) акъатна, гьакӀни 2013-йисуз «Пак Каламдин шикилар» ктабдин ванцикхьинар авуна.

Пак Каламдин таржумайрин Институтдин интернет-чинай (www.ibt.org.ru) Институтди акъуднавай жуьреба-жуьре ктабар жагъуриз жеда, абурук лезги чӀалалди акъатнавай ктабарни ква.

И ктабда чна текстина гьалтзавай ва чеб Азербайжанда авай лезги чӀалал рахазвайбуруз течизвай гафариз кьилди къейдер гузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди ЦӀийи Икьрар лезги чӀалаз элкъуьрунал гзаф йисара кӀвалахай ксариз – таржума авурбуруз ва редакторриз, гьакӀни и таржума чапдай акъудуниз куьмек гайи вирибуруз рикӀин сидкьидай сагърай лугьузва.

Чувудриз

Чувудриз

1. Гьахьун

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

Гьахьун

Чувудриз чар

Гьахьун

И чар Аллагьдин Гафуниз талукь гзаф муракаб эсер я, ам фасагьатдиз рахунин магьир сенятдин вири къайдаяр хвена кхьенва. Амай вири чараривай чара яз, и чар Сифтегьан Икьрардин ктабра авай медени къайдайрин чӀалалди кхьенва. Чар кхьейди, кхьенвай вахтни чка малум туш, амма ам, аквар гьалда, Месигьдихъ иман ийизвай чувудар патал кхьенвайди я.

Мумкин я, эвелдай и чар иманийрин кӀватӀалда кӀелун патал тайинарнавай вяз тир. Анжах 13-кьиле хийир-дуьаярни саламар пайда жезва. Ибур чарчиз хас лишанар я.

Чар кхьейдан кьилин мурад – чувуд халкьди вилив хвейи крар ва Каламдин пайгъамбарвилер анжах Иса Месигьда кьилиз акъатайди къалурун я. Иса тек са гьакӀан пайгъамбар ва я къуллугъ ийизвайди ваъ, халисан Аллагьдин Хва я, Ада Виче Аллагьни инсан, пачагьни чӀехи хахам сад авунва. Инсанрин гунагьрай Исади Вичи Вич рехне квачир къурбанд яз гана, даим уьмуьр тухун патал Адал чан хтана ва гила Аллагьдин вилик инсанрин паталай тавакъу ийизва. Месигьдин къурбанд акьалтӀ хьанвайди ва тамамди я, ам садра виридан паталай ганва, ам Тавратда тестикьарнавай ва датӀана тикрар жезвай къурбандрилай тафават квайди жезва. Исадин къурбандди вири инсанриз Аллагьдин патав фидай рехъ ахъайзава, Ам кьабулзавайбурун гунагьдилай садра ва эбеди яз гъил къахчудайвал авунва. Гьавиляй гьатта чеб хурук кутунвай чӀавузни имандал алай чувудар Месигьдиз вафа яз амукьун лазим я ва къимет авачир савкьват тир Адан берекатдилай вахтуналди тир кефер вине кьуна виже къведач.

И чарче авай халисан гевгьер – 11-кьил я. Ана имандикай лугьузва. Иман – гьакӀ са бязи фикирар кьабулун ва я къайдайрал амал авун туш, ам михьиз Аллагьдиз къуллугъ авун патал ганвай уьмуьр ва гьар юкъуз Адаз ийизвай ихтибар я. Чар кхьейда и кар Иса Месигьдилай вилик Каламда хьайи гзаф ксар чешне яз гъанва. Ада гьакӀ иман авунин кьегьалвал жезмай кьван ацӀайвилелди Месигьда кьиле фейиди къалурзава.

1

Аллагь Вичин Хцелди рахун

1^1Алатай вахтара гзаф гъилера ва гзаф жуьрейра чи бан-бубайрихъ галаз пайгъамбаррин мецелди рахай Аллагь 2и эхиримжи йикъара чахъ галаз Вичин Хцин мецелди рахана. Аллагьди Вичин Хва виридан Пачагьвиле тайинарнай ва Адан куьмекдалди каинатни халкь авунай+. 3Хва Бубадин баркалладин рекӀв я, Аллагьдин тӀебиатдин дуьм-дуьз кӀалуб я. Хци Вичин къудрат авай гафуналди каинат хьуниз куьмек гузва. Чун гунагьрикай михьи авуна, Ам цаварал Аллагьдин эрчӀи гъилихъай ацукьнава+.

Аллагьдин Хва вири малаикрилай вине я

4Гьикьван Ада къачур ТӀвар абурун тӀварарилай вине ятӀа, Ам малаикрилай гьакьван вине я+. 5Малаикрикай низ ва мус Аллагьди икӀ лагьана:

«Гила вун зи Хва,

Инлай кьулухъ жеда Закай Буба ваз?»

Я тахьайтӀа икӀ лагьана:

«Буба жеда Зун Адаз,

Хва жеда Ам Заз?»+

6Вичин Сифтегьанди дуьньядиз ракъурзавайла, Аллагьди мадни лугьузва:

«Аллагьдин вири малаикри къуй

Адаз икрам авурай».

7Малаикрикай Аллагьди лугьузва:

«Ада Вичин малаикар элкъуьрзава гарариз,

Вичин нуькеррикай цӀун мецер ийизва».

Амма Вичин Хцикай икӀ лугьузва:

8«Я Аллагь! Даим я Ви тахт,
Ви пачагьвилин лаш – лаш я гьахъ дувандин.
9Ваз гьахъ-михьивал кӀан хьана,
такӀан хьана Къанун чӀурун,
гьавиляй, я Ребби, Ви Аллагьди Вавай
гуьцӀна гзаф чӀем шадвилин
ви юлдашривай гуьцӀайдалай».

10Хцикай мадни лугьузва:

«Я Ребби! Вуна эвелдай эцигна
бине чилин,
цаварни кар я Ви Гъилерин.
11Абур квахьда,
амма Вун амукьда даим яз;
абур, партал хьиз, кукӀвар жеда,
12Вуна абур алчударна кӀватӀда, шаршав хьиз;
абур, партал хьиз, цӀийибуралди эвезда.
Амма Вун гьа Вун я,
эхир авач йисариз Ви».

13Малаикрикай низ ва мус икӀ лагьана:

«Ацукьа Зи эрчӀи гъилихъай,
За Ви вири душманар
вегьидалди кӀвачерик Ви?»+

14Чпиз хиласвал ганвайбуруз къуллугъ ийиз куьмекдиз ракъурзавай руьгьер малаикар тушни бес+?

2

Хилас хьуникай хабар инкар тавун патал эвер

2^1Гьавиляй чун чаз ван хьайидав генани дикъетдивди эгечӀун лазим я, тахьайтӀа чун селдин хура аваз фида. 2ГьикӀ лагьайтӀа, малаикри Мусадив агакьарнавай Къанундихъ къуват аватӀа, ва авур гьар са чӀурувили ва чӀалаз килиг тавуни гьахъ жаза гунал гъизватӀа, 3бес чун Реббиди Вичи малумарнавай ихьтин чӀехи хиласвиликай чна кьил къакъудзавайла, чаз гузвай жазадикай гьикӀ катда? ИкӀ тирди Адавай и хабар чпин япаралди ван хьайибуру тестикь авунай. 4И хабар аламатралди ва керемат-ишарайралди, Аллагьдин къуват къалурзавай краралди ва Аллагьди Вичиз кӀандайвал пайзавай Пак Руьгьдин савкьватралди Аллагьди Вичи тестикьарнава+.

Чун хиласун патал Аллагьдин Хцикай Инсан хьун

5Чун вичикай рахазвай гележегдин каинат Ада малаикрин гъилик кутунач+. 6Амма са гьина ятӀани сада шагьидвал авунва:

«Яраб инсан вуж ятӀа,
икьван Вуна адахъ Ви рикӀ кузвайла?
Инсандин хва вуж я кьван,
Вуна адан къайгъу чӀугваз?
7Малаикрилай Вуна Ам агъузна
са тӀимил береда,
баркалладин, гьуьрметдин таж алукӀна адал,
8Вуна вири адан кӀвачик муьтӀуьгъна».

Аллагьди вири инсандиз табий авуна, адаз табий тушир затӀни тунач. Амма инсандиз вири муьтӀуьгъ авунвайди чаз гьеле аквазвач+. 9ЯтӀани чаз аквазва хьи, малаикрилай са тӀимил вахтунда агъада эцигнавай Исадиз баркалладикайни намусдикай таж авуна, вучиз лагьайтӀа ажалдик акатна; Аллагьди чаз гузвай берекат къалурун яз Исади гьар са касдин паталай ажалдин тӀям акуна+.

10Вири Вич себеб яз ва Вичин куьмекдалди авай ва Вичин гзаф кьадар рухваяр-рушар, азабрай тӀуз тухвана, баркалладихъ гъизвай Аллагьди абурун хиласвилин кьил Кутурди тамамди яз авун лазим тир+. 11Пак Ийизвайдини, ва Адалди пак жезвайбурни – вири са Бубадин аялар я, ва гьавиляй Исадиз абуруз стхаяр-вахар лугьуз регъуь туш+. 12Ада лугьузва:

«За Ви ТӀварцӀикай ихтилатда стхайризни вахариз Зи,
межлисда тарифда Ви».

13Ада мад лугьузва:

«За Гьадахъ далу акалда»,

ва мадни:

«Ингье Зун ва Заз Аллагьди гайи аялар».

14Аялар якӀукайни ивидикай хьун себеб яз, Адазни гьахьтин беден хьана, гъиле ажалдин винел гьукум авайди, яни иблис, Ада Вичин ажалдалди къуватдай вегьидайвал авуна,+
15чпин вири уьмуьрда ажалдин вилик кичӀевилин лукӀвиле авайбур азадна. 16ГьикӀ лагьайтӀа Ада, са шакни алачиз, малаикриз ваъ, Ибрагьиман эвледриз куьмек гузва! 17И кар патал Вичикай Аллагьдиз ийизвай къуллугъда регьим авай, вафа хуьдай, халкьди авур гунагьрай Аллагьдиз мергьемет гъидай Кьилин хахам хьун паталди, Иса вири крара Вичин стхаяр-вахар хьтинди хьун лазим тир+. 18Темягь тухудай крар эхиз, Ада азабар чӀугунай, гила уьмуьрда темягь тухудай крар гьалтзавайбуруз Адавай куьмек гуз жеда+.

3

Аллагьдин рекье аваз фин

3^1Гьавиляй, Аллагьдиз талукь стхаяр-вахар, цавариз эвернавай амадагар, куьн чна Вичикай шагьидвал ийизвай, Вич Ракъурнавайди ва Кьилин хахам тир Исадиз килиг. 2Мусади вири Аллагьдин кӀвале вафа хуьзвайвал, Вичин хиве къуллугъ Вугайдаз Исадини вафа хуьзвай+. 3КӀвал эцигайдаз кӀвалелай гзаф гьуьрмет ийидайвал, Иса Мусадилайни гзаф гьуьрметдиз лайих хьана. 4Гьелбетда, гьар са кӀвалихъ вич эцигайди ава. Аллагь лагьайтӀа, вири эцигайди я. 5Мусадин къуллугъди гележегда куьн гьакъиндай хабар гун лазим ятӀа къалурзавай. Ам къуллугъдар хьиз Аллагьдин вири кӀвале вафа гваз хьана+. 6Месигьди лагьайтӀа, хци хьиз, Аллагьдин кӀвал вафа гваз идара ийизва. Чна эхирдалди викӀегьвал ва чна вичел дамахзавай умуд хвейитӀа, Адан кӀвал чун я.

7Гьавиляй, Пак Руьгьди лугьузвайвал жеда:

«Къе Адан ван хьайитӀа,
8терс ийимир рикӀер куь,
куьн гъулгъула гваз къарагъайла авур хьиз
кьурумда синагъдин юкъуз.
9Ана Зун куь бубайри синагъ авунай,

Зи крар абуруз акунвайтӀани яхцӀур йисан муьгьлетда.

10Гьавиляй Заз такӀан хьана а несил
ва лагьана: „Абурун рикӀер датӀана
алатзава рекьелай,
чизвач абуруз рекьер Зи.“

11Гьавиляй За кьин кьуна, Зун Зи хъиле авайла:

„абур гьахьдач лагьана секинвилиз Зи!“»

12Стхаяр-вахар, квекай садан рикӀни хъел квайди ва иман авачирди тахьун патал ва ам чан алай Аллагьдивай чара тахьун патал, кӀевиз акъваз.

13И «къе» гафунин алакъа чахъ галаз амай кьван гагьда, гунагьди вичел рикӀ ацукьарна садни рекьяй акъуд тийидайвал ва квекай садни терс тийидайвал, сада садаз гьар юкъуз и кар тагьким ая.

14Чна чаз эвелдай авай хьтин кӀеви иман лап эхирдалди хвейитӀа, чакай Месигьдин юлдашар жеда. 15Ва мадни лагьанва:

«Къе Адан ван хьайитӀа,
терс ийимир рикӀер куь,
куьн гъулгъула гваз
къарагъайла авур хьиз».

16И гафар ван хьана, акси хьайибур вужар тир? Мисридай Муса кьиле аваз экъечӀай вирибур тушни+? 17ЯхцӀур йисан къене Аллагьдиз никай хъел авай? Гунагь авурбурукайни чпин беденар кьурумда пуч хьайибурукай туширни кьван+? 18Абур Вичин секинвилиз гьахьдач лагьана Аллагьди низ кьин кьунай? Вичин чӀалаз килиг тийизвайбуруз туширни кьван+? 19Абурувай чпихъ иман тахьун себеб яз гьахьиз тахьайди чаз аквазва.

4

4^1Амма гьеле геж туш, Аллагьди Вичин секинвилиз гьахьуникай ганвай гаф къуватда ама. Гьавиляй, ша чна дикъет хуьн, квекай садни и секинвилив агакь тавуна амукь тийидайвал+. 2ГьикӀ лагьайтӀа, и гъулгъула гваз къарагъайбуруз хьиз, чазни Шад Хабардикай муштулух ганай, амма и хабарди абуруз са хийирни гъаначир, вучиз лагьайтӀа абуру а хабар иман яз кьабулначир. 3Амма чун, имандал атанвайбур Адан секинвилиз, Аллагьди лагьанвайвал, гьахьда:

«Гьавиляй За кьин кьуна, Зун Зи хъиле авайла:

Зи секинвилиз гьахьдач абур!»

И секинвал дуьнья халкь авур лап эвелдилай авазва,+
4вучиз лагьайтӀа Ада ирид лагьай йикъакай икӀ лагьанва: «Ирид лагьай юкъуз Аллагьди Вичин вири крарикай секинвиле ял яна»++. 5Амма винидихъ лагьанвай: «Зи секинвилиз гьахьдач абур!»

6Гьа икӀ аниз гьахьун бязибурун вилик гьеле кумазма ва виликдай чпиз секинвилиз гьахьуникай муштулух гайибурни аниз, абуру чӀалаз килиг тавун себеб яз, гьахьначир+. 7Гьавиляй Аллагьди мад гъилера тайин югъ тестикьарна, – «къе». Гзаф вахтар алатайдалай гуьгъуьниз и кардикай, винидихъ гъанвай гафара авайвал, Давудан куьмекдалди хабар ганай: «Къе Адан ван хьайитӀа, терс ийимир рикӀер куь». 8Ихтилат абуруз Нунан хва Шуая гайи секинвиликай физвайтӀа, Аллагь и йикъалай гуьгъуьниз къвезвай са гьи ятӀани маса йикъакай мад рахадачир+. 9Гьавиляй Кишдин секинвал Аллагьдин халкь паталди яз амукьзава. 10ГьикӀ лагьайтӀа, вуж Аллагьдин секинвилиз гьахьайтӀа, адани вичин зегьметрикай, Аллагьди Вичин зегьметрикай ял ягъайвал, секинвиле ял яда. 11Гьавиляй, а секинвилиз гьахьун патал, чӀалал татунин атӀа чешнедин рехъ кьуна садни пуч тахьун патал, ша чна алакьдай кьван вири ийин.

12Аллагьдин Гафунал чан ала ва ам кардик ква, ам кьве мурзни хци гьар са турунилайни хци я ва ам чи асулдин лап деринриз сух жезва, ам руьгьдивни рикӀив, жалгъайрив ва кӀарабдин мефтӀедив агакьзава. Ада рикӀин фикирризни къастариз къимет гузва+. 13Халкьнавай кьван виридакай са затӀни Адакай чуьнуьх хьанвач. Адан вилик вири чуплах я, Адан вилериз вири аквазва. Чна Адаз чи гьахъ-гьисаб авун лазим я.

Иса кьилинбурукай лап чӀехи Хахам я

14Чахъ цавар кӀвачелай авунвай кьилинбурукай лап чӀехи хахам ава – Аллагьдин Хва Иса. Гьавиляй ша чна вичелай шагьидвал ийизвай гьакъикъат кӀевиз кьан+. 15Чи Кьилин хахам чи зайифвилера чи рикӀикай хабар такьадайбурукай туш. Чун хьиз, Гьамни, вири краралди синагъ авуна рекьяй акъудиз алахънай, амма Ада гунагь авуначир+. 16Гьавиляй, чав регьим агакьдайвал ва чавай вахтунда къведай куьмекдин берекат къачуз жедайвал, ша чун викӀегьдиз берекатдин тахтуниз мукьва жен+.

5

5^1ГьикӀ лагьайтӀа, гьар са кьилин хахам инсанрин арадай хкязава ва, авур гунагьрай Аллагьдиз савкьватарни къурбандар гуз, Аллагьдин вилик инсанрин патай векилвал авун патал ам къуллугъда акъвазарзава+. 2Ихьтин кьилин хахамдилай чпиз затӀни течидай, рекьелай алатнавайбурун гъавурда акьаз алакьда, вучиз лагьайтӀа адаз вичизни зайифвилер хас я;+
3и кар себеб яз ада, халкьдин гунагьрай хьиз, вичин хсуси гунагьрайни къурбандар авун герек я+.

4Ихьтин гьуьрмет инсандивай вичивай вичиз ийиз жедач, адаз, вичин вахтунда Гьаруназ эверайвал, Аллагьди эверда+. 5Кьилин хахам хьуналди, Месигьдини ихьтин гьуьрмет Вичи Вичивай къалурначир, амма Адаз и гьуьрмет ихьтин гафар Лагьайда ганай:

«Гила Вун Зи Хва,

Инлай кьулухъ жеда Закай Буба Ваз».+

6Маса чкадални Ада лугьузва:

«Вун хахам я даим яз

Мелик-Садикьан дережадив кьур хьтин».+

7Чилел тухвай Вичин уьмуьрдин вахтунда Исади Вич ажалдикай хилас ийиз жедай Аллагьдиз кӀевидаказ, сузадалди ва накъвар авахьиз дуьа авунай. Аллагьдиз ийизвай чӀехи гьуьрметдай Адан ван агакьнай+. 8Ам Хва хьунизни килиг тавуна, Адаз Вичин азабрин куьмекдалди чӀалаз килигиз чир хьана+. 9Тамамдиз гьазур хьайила, Адакай Вичин чӀалаз килигзавайбур патал эбеди хиласвилин чешме хьана+. 10Аллагьди Адаз Мелик-Садикьан дережадив кьур хьтин Кьилин хахамвал тайинарна.

Жуван фикиррилай элкъуьникай тагьким

11И кардикай чавай мадни гзаф рахаз жедай, амма куьн идан гъавурда тун четин я, вучиз лагьайтӀа квелай гъавурда гьатиз алакьзавач+. 12Вахтуниз фагьум гайитӀа, квекай муаллимар жедай чӀав хьанва, амма квез Аллагьдин Гафунин кьилин гьакъикъатар чирдай муаллимар гьелелиг герекзама. Куьне кӀеви тӀуьн тӀуьна ваъ, мад нек хъвана кӀанзава+. 13Нек хъвазвай гьар сад гьеле бицӀек я, адаз гьахъ-михьивиликай хъсан чирвал авач. 14КӀеви тӀуьн чпин гьиссериз тежрибади гьина хъсанвал, гьина писвал аватӀа чирнавай акьулбалугъ инсанар паталди я+.

6

6^1Гьавиляй Месигьдин тербетдин бинейрилай акьулбалугъбур патал вуч тайинарнаватӀа гьадал элячӀин. Ажалдихъ тухузвай крарай Аллагьдин рекьел атуникай, Адахъ иман авуникай,+
2цик акахьун къачуникай, гъилер эцигуникай, кьейибурал чан хтуникай ва эбеди дувандикай чун мад гъилера чирвилер гуналди рахадач+. 3И кар чна, Аллагьди ихтияр гайитӀа, ахпа ийида.

4Вучиз лагьайтӀа са гъилера чпиз чирвал гайибур, чпиз цавун савкьватдин тӀеам акурбур ва Пак Руьгьдив шерик яз хьайибур,+
5гьакӀни Аллагьдин дугъри Гафунин ва къведай асирдин къуватдин тӀеам акурбурувай, 6амма идалай гуьгъуьниз имандивай къакъатайбурувай, Аллагьдин рекьел хквез жедач. Абуру Аллагьдин Хва хъуьруьнриз вегьиз, чпиз зиян гун яз, цӀийи кьилелай хашуниз язава.

7Мукьвал-мукьвал къвазвай марф хъвазвай ва вичихъ гелкъвезвайдаз бегьер гъизвай чилиз Аллагьди нуьсрет гузва. 8Амма вичел тек са эчӀеларни цацар экъечӀнавай чил виже къведач. Ам негь авунин хатадик ква, адан эхир цӀай яна кун жеда+.

9Зи рикӀ алайбур, чна икӀ лугьузватӀани, куьн хъсан гьалда авайдахъ ва хилас хьунихъ куьн галкӀанвайдахъ чун агъунва. 10Аллагь гьахъ гвачирди туш. Я куь зегьметар, я куьне Аллагьдиз талукьбуруз къуллугъ авуналди ва гилани ийизвай къуллугъ давамаруналди къалурзавай муьгьуьббат Аллагьди рикӀелай алуддач+. 11Куь умуд кьилиз акъатунин хатурдай чаз квекай гьар сада ахьтин чӀехи гьакъисагъвал[*] эхирдалди къалурна кӀанзава+. 12Чаз куьн темпел хьана ваъ, чпин имандалди ва сабурдалди чпиз гуда лагьанвайди ирс яз кьабулзавайбурулай куьне чешне къачунайтӀа кӀандай+.

Вичи гайи гафариз Аллагьдин вафа

13Ибрагьимаз гаф гудайла, Аллагьди Вичи Вичел кьин кьунай, вучиз лагьайтӀа вичел кьин кьаз жедай хьтин мад садни авачир+. 14Ада лагьана: «За гьикӀ хьайитӀани ваз нуьсрет гуда ва ви эвледрин кьадар гзафди ийида»++. 15Гьа икӀ, сабурдивди вил алаз, Ибрагьимав вичиз хиве кьурди агакьна.

16Инсанри чпелай артух тир са квел ятӀани кьин кьазва; лагьай гафар кьине тестикьарзава ва гьар гьихьтин хьайитӀани гьуьжетдал эхир эцигзава+. 17ГьакӀ Аллагьдини Вичи хиве кьур крарин ирссагьибриз Вичин ниятар дегиш тежедайбур тирди мадни ачухдиз къалуриз кӀан хьайи чӀавуз Ада а ниятар кьин кьуналди тестикьарнай. 18Гьавиляй дегиш тежедай ва чеб Аллагьдин патай тирла таб квачирбур жедай и кьве кардивай – гаф гунивай ва кьиневай – чна гзаф чӀехи кӀубанвал къачузва. Чун, лагьайтӀа, Аллагьдивай далда жагъайбур ва чи вилик квай умуддик ккӀанвайбур я+. 19И умуд чи руьгь патал мягькем ва вичик умуд кутаз жедай лабар[*] я. И умудди чаз пакханадин къенез, ам кьве пайзавай пердедин а патаз,+
20Вичикай эбеди яз Мелик-Садикьан дережадив кьур хьтин Кьилин хахам хьана, чи вилик кваз фейиди тир Иса гьахьай чкадиз гьахьдай ихтияр гузва+.

7

Мелик-Садикь ва Иса

7^1И Мелик-Садикь Салимдин пачагь ва виридалайни вине авай Аллагьдин хахам тир. Адал пачагьрал гъалибвал къачурдалай гуьгъуьниз дяведай хквезвай Ибрагьим гьалтна ва Мелик-Садикьа адаз нуьсрет гана. 2Ибрагьима душманривай вичин гъиле гьатай затӀарин цӀудай са пай адаз гана. Адан «Мелик-Садикь» лугьудай тӀвар «гьахъ-михьивал гвай пачагь» лагьай чӀал я, адан «Салимдин пачагь» лугьудай дережадин манани «саламатвал гъизвай пачагь» жезва+. 3Я адан бубадикай, я адан дидедикай, я адан маса бан-бубайрикай, адан уьмуьрдин я эвелдикай, я эхирдикай санани кхьенвач, амма ам, Аллагьдин Хва хьтинди авунваз, эбеди яз хахам яз ама.

4Ам гьикьван чӀехи тиртӀа килиг! Гьатта чи бан-буба Ибрагьимани адаз дяведа къакъудайдан цӀудай са пай ганай. 5Къанунда са тагькимда къалурнавайвал, чпикай хахамар хьайи Левидин тайифадикай тирбуруз халкьдиз къвезвай хийирдин цӀудай са пай къачудай ихтияр ава. Абуру и пай чпин стхайривай, гьабурни Ибрагьиман эвледар ятӀани, кӀватӀзава+. 6Амма Мелик-Садикьа, вич Левидин тайифадай тушиз, Ибрагьиман хийирдин цӀудай са пай кьабулна ва адаз, Аллагьдин патай гаф ганвайдаз, нуьсрет гана+. 7Агъада авайдаз винеда авайда нуьсрет гузва (идал садани са шакни гъизвач). 8Къвезвай хийирдин цӀудай са пай адет яз ажал галай инсанри кьабулзава, амма Мелик-Садикьакай адал чан ала лагьана шагьидвал авунва. 9Лугьун хьи, цӀудай са пай къачузвай Левиди вичини къвезвай хийиррин цӀудай са пай, Ибрагьима кьил кутурвал, Мелик-Садикьаз гана, 10вучиз лагьайтӀа Мелик-Садикьал Ибрагьим гьалтайла, гьеле дидедиз тахьанвай Леви Ибрагьиман ятурра авай.

11Тамамвилив левийрин хахамвилин куьмекдалди агакьзавайди тиртӀа (абурун хахамвал халкьдиз ганвай Къанундин асул кар алай пай тир), Гьарунан дережадив ваъ, Мелик-Садикьан дережадив кьур хьтин маса хахамдин лазимвал жедайни мегер? 12Хахамвал дегиш жедай береда Къанунни дегиш авун мажбур жеда. 13Исятда Никай ихтилат физватӀа, Гьам садани ва садрани къурбангандин патав къуллугъ тавур тайифадикай тир. 14Малум я хьи, чи Ребби Ягьудан тайифадай тир, ва Мусади и тайифадай тир хахамрикай са гафни лагьанвач+. 15Чаз мадни хъсандиз ачух жезва хьи, Мелик-Садикьан дережадин маса хахам пайда жедайла, Къанун дегиш хьана. 16Тайин тайифадиз талукь хьун важиб яз кьазвай тагькимдалди ваъ, эбеди уьмуьрдик кутунвай къуватдалди Адакай хахам хьана. 17ГьикӀ лагьайтӀа Каламди шагьидвалзава:

«Мелик-Садикьан дережа авай
хахам я Вун эбеди яз»+.

18Гьа икӀ, виликан тагьким къуватдай вегьенва, вучиз лагьайтӀа ам зайифди ва вичикай хийир авачирди хьана+. 19Къанунди гьич са карни тамамди авунач, амма са гьихьтин ятӀани хъсанвал хьунин умуд гузва. Адан куьмекдалди чун Аллагьдиз мукьва жезва+.

20ИкӀ тирди Аллагьдин кьине тестикь авунни лишан алай кар я. Маса хахамрив чпин къуллугъ кьин галачиз агакьзавай, 21амма Месигьдикай хахам Адаз икӀ Лагьайдан кьинелди хьана:

«Кьин кьуна Реббиди ва алатдач гафунилай:

Вун хахам я эбеди яз»+.

22Гьа и саягъда Исадикай генани хъсан Икьрардин заминвал ийизвайди хьана+.

23А хахамар гзаф авай, садбур рекьизвай, абурун чкадал масадбур къвезвай, 24амма Исадал эбеди яз чан ала, Адан хахамвални эбеди я. 25Гьавиляй Вичи Аллагьдин патав гъизвайбур тамамдиз хиласдай къуват ава Адахъ. Адал датӀана чан ала ва Ада датӀана абурун патахъай векилвал ийизва+.

26Иллаки гьа ихьтин Кьилин хахам тир чаз герекди: пакди, са тахсирни, са рехнени квачирди, гунагькаррикай чаради ва цаварилайни вине авайди+. 27Маса кьилин хахамри сифтени-сифте чпин ва анжах ахпа халкьдин гунагьрай къурбандар ийизвайвал, Ада гьар юкъуз къурбандар авунин лазимвал авач. Ада икӀ садра ва эбеди яз, Вичи Вич къурбанд ийидайла, авуна+. 28Къанун тирвал, кьилин хахамар яз адетдин зайиф инсанар тайинарзава, амма Къанундилай гуьгъуьниз кьур кьин тирвал, кьилин хахамвал авун патал эбеди яз кӀвачинарнавай Хва тайинарнай+.

8

Иса цӀийи Икьрардин кьилин хахам я

8^1Чна квез лугьузвайдакай кьилинди ам я хьи, чахъ гьахьтин Кьилин хахам ава, Вични цаварал Аллагьдин эрчӀи гъилихъай ацукьнава,+
2инсанри ваъ, Реббиди эцигнавай халисан Алачухда, пакханада къуллугъзавайди я+. 3Гьар са кьилин хахамди садакьаяр ва къурбандар гъун абуруз тайинарнавай кар я, гьавиляй чи Кьилин хахамдихъни къурбанд ийиз жедай хьтин са вуч ятӀани хьун лазим тир+. 4Ам исятда чилел алайтӀа, Адакай гьатта хахамни жедачир, вучиз лагьайтӀа Къанундив кьадайвал къурбандар ийизвай хахамар гьакӀни авазва. 5Абуру цава авай пакханадин хъен тир ва адаз ухшар пакханада ибадатни кьилиз акъудзава. Гьавиляй Мусадиз ада алачух эцигдалди вилик эмир авунай: «Килиг гьа, – лагьанай Аллагьди, – вири ваз дагъдал къалурай тегьерда дуьм-дуьз ая»++. 6Амма исятда Месигьдиз чилел алай хахамрин къуллугъдилай гзаф артуханвал авай къуллугъ тапшуругъ авунва, вучиз лагьайтӀа Ам Аллагьди инсандихъ галаз кутӀунай, лап хъсан хиве кьунар бинеда авай лап хъсан Икьрардин арачи я+.

7Сифтегьан Икьрар нукьсанар квачирди тиртӀа, кьвед лагьайдан лазимвал авачир эхир+. 8Амма Аллагьди, инсанрин нукьсанар акваз, лугьузва:

«Ингье, – лугьузва Реббиди, –

За Исраилдин кӀвалихъ ва Ягьудан кӀвалихъ галаз
цӀийи Икьрар кутӀундай йикъар алукьзава+.

9И Икьрар За абур гъил кьуна Мисридай акъудай чӀавуз
абурун бан-бубайрихъ галаз кутӀунай Икьрар
хьтинди жедач,
вучиз лагьайтӀа абуру Захъ галаз авур Икьрардиз вафа хуьзвачир,
ва За абуруз далу ганай, – лугьузва Реббиди. –

10Ингье, за гележегда

Исраилдин кӀвалихъ галаз
ахьтин Икьрар кутӀунда хьи, – лугьузва Аллагьди, –

Зи Къанунар За абурун акьулда твада
ва абурун рикӀера кхьида.

Закай абурун Аллагь жеда,
абурукайни зи халкь жеда+.

11Ва мад сада садаз,
стхади стхадиз,
„Аллагь кьатӀутӀ“ лугьуз, тарсар гудач,
вучиз лагьайтӀа
Зун гъвечӀидалай чӀехидалди виридаз чир жеда.

12ГьикӀ лагьайтӀа За абурун
гунагьрилай гъил къахчуда
ва мад абурун гунагьар рикӀел хкидач».

13Ада и Икьрардиз цӀийиди лагьана ва адалди сифтегьан Икьрар цӀуру хьанвайди къалурна. ЦӀуру ва чуру хьанвайди фад квахьда.

9

Чилел алай пакханада Аллагьдиз икрам авун

9^1Сифтегьан Икьрарда Аллагьдиз икрам авунихъ галаз алакъада авай серенжемар ва чилел пакхана алай+. 2Алачух эцигнай, ва адан сад лагьай паюна чирагъган ва Реббидин вилик жедай фар алай экӀягъан авай, и паюниз «Пакди» лугьузвай+. 3Кьвед лагьай паюниз «Паквилерин Пакди» лугьузвай ва ам сад лагьай паюнивай пердедалди чара авунвай+. 4Иер ни галай затӀар кудай, къизил чӀугунвай къурбанган ва вири патарихъай къизилдалди кӀевнавай Икьрардин сандух аниз талукь тир. Сандухда мангьудив ацӀай къизилдин къаб, Гьарунав хьайи цуьк авур лаш ва Икьрардин къванцин къаябар авай+. 5Сандухдин винелай чӀехи малаикрин кӀалубар – баркалладин яржар алай, абуру вичиз «Гунагьар алудзавай чка» лугьузвай сандухдин къапсахдал лувар экӀянавай. Амма исятда идакай чун галай-галайвал рахадач+.

6Вири гьа и саягъда туькӀуьр хьайидалай гуьгъуьниз хахамар чпин ибадат авун патал вахт-вахтунда Алачухдин сад лагьай паюниз гьахьзава. 7Амма кьвед лагьай паюниз гьахьдай ихтияр йиса са гъилера анжах кьилин хахамдиз ава. Аниз гьахьайла, адав вичин паталай ва халкьди хабар авачиз ахъайнавай гунагьрай гъизвай ивини жедай+. 8Гьадалди Пак Руьгьди виликан Алачух гьеле кардик кумай кьван гагьда цавараллай Паквилерин Пак чкадиз фидай рехъ гьеле ахъа хьанвачирди къалурзава+. 9Гьа ина алай вахт паталдини чешне ава: садакьайривайни къурбандривай Аллагьдиз икрам ийизвайдан виждан михьи ийиз ва ам тамамвилихъ гъиз жедач+. 10И серенжемар анжах тӀуьнихъ ва хъунихъ ва чуьхуьн къачунин жуьреба-жуьре адетрихъ галаз алакъада ава. Вири ибур анжах винел патан акунар авай серенжемар я ва абур анжах цӀийи къайда эцигдай вахтуналди къуватда жеда+.

Цавун Алачухда ибадат авун

11Амма пайда хьайи хъсанвилерин кьилин хахам яз атай Месигь авайдалайни чӀехи ва тамам алачухдиз, инсанрин гъилералди эциг тавунвай, яни и дуьньядиз талукь тушир алачухдиз, гьахьна+. 12Ам аниз кьунаринни данайрин иви гваз ваъ, Ам Паквилерин Пак чкадиз Вичин Иви гваз, инсанар патал эбеди яз эвезар хгунин мумкинвал къачуз садра ва эбеди яз гьахьна. 13Кьунаринни яцарин иви ва гьакӀни канвай дуьгведин руьхъ квай яд хъичир авуни чиркинбур пак, адет паталди михьи хъийизватӀа,+
14Вичи Вич эбеди Руьгьдин къуватда аваз Аллагьдиз са рехнени квачир къурбанд авур Месигьдин Ивиди кьиникьихъ тухузвай крари леке гъанвай чи виждан генани гзаф михьи ийида! Адан Ивиди чаз чан алай Аллагьдиз къуллугъ ийидай мумкинвал гуда!+

15Гьавиляй Месигь, эвернавайбурув чпиз хиве кьунвай эбеди ирс агакьун патал, цӀийи Икьрардин арачи язва. И кар Адан кьиникьи абуру гьеле сифтегьан Икьрардин шартӀара ахъаяй гунагьрилай гъил къахчудайвал авун себеб яз хьана+.

16Веси анжах веси ийизвайдан кьиникь тестикь хьайидалай гуьгъуьниз къуватда гьатзава. 17Амма веси ийизвайдал гьеле чан аламатӀа, весидихъ са къуватни авач. Веси ийизвайди кьейидалай кьулухъ веси къуватда гьатзава. 18Гьавиляй сифтегьан Икьрарни иви галачиз тестикь хьанач. 19ГьикӀ лагьайтӀа Мусади вири халкьдиз Къанундин вири тагькимар лагьайдалай гуьгъуьниз ада, данайринни кьунарин иви къачуна, цик акадарна, аник экуь яру сар ва иссуп набататдин хел кяна, иви ктабдал вичел ва вири халкьдал хъичирна+. 20Ада лагьана: «Им Икьрардин иви я, адан шартӀар кьилиз акъудун Аллагьди квевай кӀевелай тӀалабзава»++. 21Ада гьакӀ Алачухдални, Аллагьдиз ибадат авунин карда гъилик жезвай вири затӀарални иви хъичирна+. 22Къанунди саки вирибур ивидалди михьи хьун кӀевелай тӀалабзава, иви авадар тавунмаз гунагьрилай гъил къахчудач+.

23Цавара авайдалай чешне къачуна чилел авунвай кьван вири крар гьа и саягъда михьи хьун лазим я, амма цаваринди ибурулай хъсан къурбандралди михьи хьана кӀанда+. 24Месигь инсандин гъилералди авунвай ва вич халисдан анжах хъен-шикил тир чилин пакханадиз ваъ, Ам чи паталай Аллагьдин вилик пайда хьун патал цавариз гьахьна+. 25Кьилин хахам гьар йисуз чарадан иви гваз Паквилерин Пак чкадиз гьахьдайвал, Месигь цавариз Вич мад ва мад къурбанд авун патал гьахьнач. 26ИкӀ туширтӀа, Ада дуьнья халкь хьайидалай инихъ эгечӀна гзаф гъилера азабар чӀугун лазим жедай. Амма Ам исятда, эхиримжи вахтара, са гъилера пайда хьана, садра ва эбеди яз гунагь терг авун патал, Ада Вичи Вич къурбанд авуна+. 27Гьар са инсандиз садра кьиникь ва ахпа дуван ганвайвал,+
28Месигьни, гзаф инсанрин гунагьрилай гъил къахчун патал, садра къурбанд авунай, ва Ам кьвед лагьай гъилера Вичел гунагь къачун патал ваъ, Вич атунал вил алаз акъвазнавайбур хиласун патал къведа+.

10

Иса Месигь гунагьрай ганвай эхиримжи къурбанд я

10^1Мусадин Къанун гележегда инсанриз хьана кӀани берекатар чеб ваъ, анжах абурун хъен я. Гьавиляй Къанундивай датӀана, йисалай йисуз, гьа са къурбандар гун патал къвезвайбур тамамвилиз акъудиз жедач+. 2ИкӀ тиртӀа, къурбандар авун акъвазардачирни мегер? Икрам ийизвайбур садра ва эбеди яз михьи жедай, абуру чпин гунагьрай чпик тахсир квайди мад гьисс хъийидачир. 3Амма и къурбандар йисалай-йисуз авуни гунагь рикӀел хкизва,+
4вучиз лагьайтӀа яцаринни кьунарин ивидивай гунагьар арадай акъудиз жедач.

5Гьавиляй, и дуьньядиз гьахьдайла, Месигьди лагьана:

«КӀан хьанач Ваз я къурбандар, я савкьватар,
амма Вуна Зун паталди гьазурна беден.
6Шад ийизвач Вун я кунугрини,
я гунагьдай ийизвай къурбандрини.
7Гьа чӀавуз За лагьана: „Ингье, Зун къвезва,
къаргъуда Закай кхьенвайвал,
Ви къаст кьилиз акъудун патал, я Аллагь!“»

8Гьа икӀ, Ада винидихъ лагьана: «КӀан хьанач Ваз я къурбандар, я савкьватар, я кунугар, я гунагьдай къурбандарни, абуру вун шад ийизвач». Вири ибур Къанунди кӀевелай тӀалабзавайвилизни килиг тавуна Ада икӀ лагьана. 9Ахпа Ада алава хъувуна: «Ингье, Зун къвезва, Ви къаст кьилиз акъудун патал». Ада сад лагьайди къуватдай вегьизва ва кьвед лагьайди къуватда твазва. 10Иса Месигьди Аллагьдин къаст кьилиз акъудайвиляй чун Адан Беден къурбанд авуналди садра ва эбеди яз пак авунва+.

11Гьар са хахамди, гунагьар арадай акъудиз тежедай гьа сад хьтин къурбандар мад ва мад ийиз, йикъай юкъуз вичин везифаяр кьилиз акъудзава+. 12И Кьилин хахамди, лагьайтӀа, гунагьрай тек са къурбанд авуна ва Ам эбеди яз Аллагьдин эрчӀи гъилихъай ацукьна+. 13Гьа чӀавалай инихъди Ада Вичин душманар Вичин кӀвачерик вегьидай сят вилив хуьзва+. 14Пак ийизвайбур Ада са къурбанддалди даим яз тамамвилив агакьарна. 15Идан гьакъиндай чаз Пак Руьгьдини шагьидвалзава. Эвелдай Ада лугьузва:

16«За гележегда абурухъ галаз
ахьтин Икьрар кутӀунда хьи, – лугьузва Реббиди, –

Зи Къанунар За абурун рикӀера твада
ва абурун бейнида кхьида».

17Ахпа Ада алава хъийизва:

«Абурун гунагьар ва абурун Къанун чӀурунар

За мад рикӀел хкидач»+.

18Гунагьдилай гъил къахчур чӀавуз гунагьдай къурбанд гунин лазимвал мад амукьзавач.

Имандал кӀевиз акъвазун патал эвер

19Стхаяр-вахар, Исадин Иви себеб яз чавай гила Паквилерин Пак чкадиз викӀегьдиз гьахьиз жеда+. 20Ада чаз пердедай[*] фидай цӀийи ва уьмуьр гудай рехъ ахъайна. И кар Ада Вичин Беден къурбанд гуналди авуна+. 21Ва чаз Аллагьдин кӀвалин кьиле акъвазнавай Кьилин хахам ава. 22ГьакӀ хьайила, ша чун халисан рикӀер гваз, имандив ацӀанваз, иви хъичир авуналди рикӀер рехне квай виждандикай михьи авуна ва беденар михьи цяй чуьхвена, Аллагьдиз мукьва жен+. 23Ша чна умуд гузвай имандикай шагьидвал авун ян тагана кьан, вучиз лагьайтӀа чаз гаф Гайиди гьакъикъи я+. 24Ша чун сад садав дикъетдивди эгечӀин, сада садаз муьгьуьббатдив ацӀуз ва дугъри крар ийиз кӀан жедайвал ийин. 25Са бязибуруз хесет хьанвайвал, чна чи кӀватӀ хьунухьар гадар тийин. Аллагьдин югъ мукьва жезвайди аквазвай чӀавуз сада сад мад ва мад кӀубанар ийин+.

26Вучиз лагьайтӀа, чна, гьакъикъат кьатӀана, чиз-чиз гунагьар авун давамарайтӀа, мад са къурбанддивайни и гунагьрилай гъил къахчудайвал ийиз жедач+. 27Ихьтин дуьшуьшда чаз амукьзавайди дувандал ва Аллагьдин душманар недай пехъи цӀал кичӀела вил алаз акъвазун я. 28Мусадин Къанундилай кам вегьейди кьве ва я пуд шагьиддин гафарикай даях кьуналди са инсафни тавуна кьиникьиз акъуддай+. 29АкӀ хьайила, куь фикирдалди, Аллагьдин Хциз кӀур гузвайди, вич Икьрардин Ивиди пак авунатӀани, а иви са квяйни такьазвайди ва берекатдин Руьгь русвагьзавайди гьикьван кӀеви жазадиз лайих я+? 30Чаз Ам чизва, Ни икӀ лагьанатӀа: «Кьисас Зи Гъиле ава, За эвез хгуда»+ ва мадни: «Реббиди Вичин халкьдин дуван ийида»++. 31Чан алай Аллагьдин Гъиле гьатун кичӀе жедай кар я!+

32Куьн имандал атайдалай гуьгъуьниз куьне залан азабриз дурум гайи виликан йикъар рикӀел хкваш. 33Квекай садбур хъуьруьнриз вегьидай ва куь геле къекъведай, амма квекай муькуьбур гьахьтин азабар эхзавайбурухъ галаз къуьн-къуьневаз акъваздай. 34Куьне зинданра авайбурун язух чӀугвадай; куь эменни къахчур чӀавара куьн гьатта шадни жедай, вучиз лагьайтӀа квез квехъ лап хъсан, эбеди эменни авай чӀал чизвай+.

35ВикӀегьвал квадармир, и кардай квез жумарт савкьват гуда.

36Аллагьдин къаст кьилиз акъудайла, Ада квез хиве кьурди къачун патал, куьн кӀевиз акъвазун герек жеда, 37Каламди кхьенвайвал:

«Са кӀусни яргъал алач, гьич яргъал алач,
Вич атана лазим Тирди
геж тавуна акъатда.
38Зи Гьахъ-михьиди имандалди чан алаз жеда,
амма Ам Захъ иман авуникай кьулухъ хьайитӀа,
жеда Зун Адалай нарази»+.

39Амма чун кьулухъ чӀугуна рекьидайбурукай ваъ, имандал атана хиласвал къачузвайбурукай я.

11

Имандикай

11^1Иман – им вуч вилив хуьзватӀа гьадахъ агъун я, таквазвайдал шак тагъун я+. 2Къадим инсанри ихьтин иман гваз уьмуьр тухвана ва абуру тариф къачуна.

3Анжах имандалди чун гъавурда акьазва хьи, каинат Аллагьдин Гафуналди халкь авунва, ва вири аквазвай кьванди таквазвайдакай халкь хьанва+.

4Иман себеб яз Гьабила Аллагьдиз Къабила авурдалай хъсан къурбанд ганай. Аллагьди адан къурбанддин тариф авур чӀавуз ада гьахъ-михьи кас яз имандалди Реббидин разивал къачунай. Гьабил кьенатӀани, вичин имандалди ам гьеле рахазма+.

5Иман себеб яз Гьенух, ажал такуна, и дуьньядай къахчунай. Ам жагъур хъийиз жезвачир, вучиз лагьайтӀа ам Аллагьди къахчунвай. Амма ам къахчудайдалай вилик ам Аллагьдиз кӀандайвал авур кас яз гьалалвилив агакьнай+.

6Иман гвачиз Аллагьдиз кӀандайвал авун жедай кар туш, вучиз лагьайтӀа Адан патав къвезвай гьар сада Аллагь авайдахъ ва Ада Вич жагъурзавайбуруз савкьват гудайдахъ иман авун лазим я.

7Аллагьди Нуьгьав гьеле акваз хьун мумкин туширдакай тагьким агакьарайла, ада вичин хизан хиласун патал гими имандалди Аллагьдиз ийизвай чӀехи гьуьрметдивди туькӀуьрнай. Нетижада дуьньядиз кар атӀанай, амма Нуьгьакай имандин куьмекдалди къведай гьахъ-михьивилин ирссагьиб хьанай+.

8Вичиз гележегда ирс яз гуда лагьай чилел фин патал Аллагьди эверай Ибрагьим, вич гьиниз физватӀа чизвачиртӀани, имандалди муьтӀуьгъ хьанай ва фенай+. 9Вичиз хиве кьур чилел ам патан кас хьиз имандалди уьмуьр тухуз акъвазнай, чпизни гьахьтин кар хиве кьунваз адахъ галаз санал ирссагьибар тир Исакьни Якьуб хьиз, алачухра хьанай,+
10вучиз лагьайтӀа ада мягькем бинейрал акъвазнавай, Аллагь Вич устӀарни фяле тир шегьер вилив хуьзвай+.

11Вичиз аялар жезвачиртӀани, Саррадилай имандивди гьакьван чӀехи яшда аваз руфунал залан жез алакьна, гьикӀ лагьайтӀа ада вичиз гаф Гайида гаф хуьдайдахъ далу акалнавай+. 12Гьа икӀ, беден саки кьенвай са касдилай, цава гъетер ва гьуьлуьн кьере къумадин тварар гьикьван аватӀа гьакьван инсанар хьанай+.

13Вири и инсанар, иман гваз, чпиз хиве кьурди агакьдалди гьакӀ кьена фенай. Абуруз анжах яргъай аквазвай ва абуру вири а крар хъсанбур яз кьазвай. Чеб и чилел анжах къурабаяр ва ина-ана къекъвезвайбур тирди абуру хиве кьазвай+. 14Чеб ихьтинбур яз гьисабзавайбуру идалди чпи чпин халисан ватан жагъурзавайди къалурзавай. 15Абуру анжах чпи туна экъечӀнавай уьлкведикай фикирзавайтӀа, абурувай аниз хквезни жедай. 16Амма гьакъикъатда абуру хъсан уьлкведихъ – цавун уьлкведихъ гьерекатзавай. Гьавиляй Аллагьдиз Вич абурун Аллагь я лугьуз регъуь туш – Ада абур патал шегьер гьазурнай эхир+.

17-18Аллагьди Ибрагьим синагъ ийидайла, ада имандалди Исакь къурбанд авунай. Ам вичин авай-авачир са хва къурбанд ийиз гьазур тир. Аллагьди адаз гаф гун яз: «Ви тухум Исакьа давамарда»+ лугьунизни Ибрагьим килигначир,+
19вучиз лагьайтӀа ада Аллагьдивай гьатта кьейибурални чан хкиз жедайди яз гьисабзавай; чӀагай жуьреда лугьун хьайитӀа, Исакь ада гьакъикъатдани кьейибурун арадай къахчунай+.

20Имандалди Исакьа Якьубанни Эсаван гележегдиз нуьсрет ганай+.

21Рекьидай гьалда авайла, Якьуба имандалди Юсуфан рухвайрикай гьар садаз нуьсрет ганай ва, вичин кӀекӀецдал гьалч хьана, Аллагьдиз икрам авунай+. 22Исраилвияр Мисридай экъечӀуникай Юсуфа имандалди вичин уьмуьрдин эхирда лагьанай ва вичин кӀарабрин гьакъиндай эмир ганай+. 23Муса хайидалай гуьгъуьниз адан диде-бубади имандалди ам пуд вацра чинеба хвенай, вучиз лагьайтӀа абуруз ам иер аял тирди аквазвай, ва пачагьдин фарманди абурук кичӀ кутуначир+. 24ЧӀехи хьайила, Мусади имандалди вичиз фиръавандин рушан хва лугьуникай кьил къакъуднай+. 25Куьруь вахтуналди тир гунагькар лезетрикай кеф хкудунилай жуван халкьдихъ галаз дарда тунвайди хьун адаз хъсан яз акунай+. 26Вич виликай гьихьтин савкьватди вилив хуьзватӀа адаз аквазвай, ва гьавиляй адаз Месигьдин хатурдай русвагьвиле хьун Мисридин девлетрилай багьа тир+. 27Пачагьдин хъилекай кичӀе тахьана, ам имандалди Мисридай экъечӀнай. Ада, Таквазвайди вичин вилик кваз аквазвай касди хьиз, вири эхнай+. 28Имандалди ада Песагь кьилиз акъуднай, сифтегьан аялар тергзавайдавай исраилвийрин аялрик кягъиз тежедайвал ракӀарин гуьрцелриз иви хъичирнай+.

29Халкь имандалди НацӀун гьуьляй, къураматдилай хьиз, фенай; мисривиярни, гьакӀ физ алахъайла, цик акатнай+.

30Исраилвийри галаз-галаз ирид юкъуз шегьердал чархар ягъайдалай гуьгъуьниз имандикди Еригьандин цлар ацахьнай.

31Имандалди Исраилдин жасусар ислягьдаказ кьабулай къагьбе Рагьаб иман гвачирбурухъ галаз санал телеф хьаначир+.

32Мад хълагьунин лазимвал авани? Вахт тӀимил хьуни заз Гидегьанакай, Баракьакай, Шимшанакай, Ифтагьакай, Давудакай, Смаилакай ва пайгъамбаррикай рахадай мумкинвал гузвач. 33Абуру имандалди пачагьлугъар муьтӀуьгъарзавай, гьахъ-михьивал арадал хкизвай, чпиз хиве кьурди къачузвай, асланрин сивер кӀевзавай, 34абур къати цӀун къене кузвачир, турунин мурцакай хилас жезвай. Абурун зайифвал къуватдиз элкъвезвай, абур ягъ-ягъунра мягькем жезвай ва абуру чара уьлквейрин кьушунар катуниз мажбурзавай. 35Папарин патав абурун кьейи, чпел чан хтанвай, мукьвабур хквезвай. Муькуьбур хъсан уьмуьр паталди чпел чан хтун вилив хуьн патал, чпиз теклифнавай азадвал кьабул тавурвиляй азабрик кутунай. 36Муькуьбуру чпел ийизвай хъуьруьнарни гатунар, гьакӀни зунжурарни зиндан эхи ийизвай+. 37Абуруз къван гузвай, абур кьве кьатӀ ийизвай, турунив яна рекьизвай, абур хпен ва цӀегьрен хамар алукӀна сиягь жезвай, абур муьгьтежвиле авай, абурун геле къекъвезвай ва абурукай ягьанатар ийизвай. 38Чпин лайихдив дуьнья агакь тийизвайбур кьурумра, дагълара, магъарайра, дагьарра сиягь хьанвай.

39Чпин имандай абуру Аллагьдин патай гьалалвал къачунай, амма абурукай садани чпин уьмуьрда чпиз хиве кьунвайди къачуначир, 40вучиз лагьайтӀа, анжах чахъ галаз санал абур тамамвилив агакьун патал, Аллагьди чун паталдини хъсан са вуч ятӀани виликамаз гьазурнава+.

12

Аллагьди чаз тербия гузва

12^1Гьа икӀ, чун шагьидрин сагъ са гапӀалди, цифеди хьиз, элкъуьрна кьунва! Гьавиляй ша чна жувалай чав катиз вугузвачир вири, гьакӀни чун регьятдиз вичин чилиниз чӀугвазвай гунагь гадарин, чаз зверун патал ганвай рехъ сабурдалди атӀун+. 2Вил галуд тавуна Исадиз килигин. Эвелдилай эхирдал кьван чи иман Гьадалай аслу я. Гележегда жедай шадвилин хатурдай Ада хашунал ажал эхи авуна, беябурвал инкарна, исятда Ам Аллагьдин тахтунин эрчӀи къвалахъай ацукьнава+. 3Гунагькаррин патай ихьтин душманвал эхи авур Адакай фикир ая, и карди квез руьгьдалди къуватдай ават тийиз ва бедендик чан хьуниз куьмек гуда.

4Куьне иви авахьдалди гунагьдихъ галаз гьеле дяве авунвач+. 5Квез, рухвайриз хьиз, кӀубан авун патал лагьанвай ихьтин гафар куьне рикӀелай алуднава:

«Зи хва, инкар ийимир несигьатар Реббидин,
такӀан жемир Адан туьгьметни,
6гьикӀ лагьайтӀа Реббиди тербет гузва
Вичин рикӀ алайдаз,
Вичи хва хьиз кьабулзавай гьар сад гатазва».

7Азабар квез гузвай тербиядин са пай яз эхи ая. Аллагь квев рухвайрив хьиз эгечӀзава. Бубади тербет тагай хьтин хва ава жал+? 8Квез тербет ганвачтӀа (гьар садаз, лагьайтӀа, тербет гузвайди я), куьн халисан рухваяр ваъ, пажар я. 9Чахъ виридахъ, чаз тербет гуз хьайи бубаяр и чилел авай, чна абуруз гьуьрметзавай. Чи руьгьерин Бубадиз чун гьикьван гзаф муьтӀуьгъ хьун лазим я, гьикӀ лагьайтӀа и муьтӀуьгъвили чаз уьмуьр гузва! 10Чи бубайри чаз са кьадар вахтунда чпиз дуьзди яз аквазвай саягъда тербия гуз хьанай, амма Аллагьди, чакай Вичин паквиле иштиракзавайбур хьун патал, чаз хийир хьунин мураддалди тербия гузва+. 11Вичин вахтунда гьар гьихьтин хьайитӀани жазади шадарзавач, пашманарзава. Амма чпиз жазадалди тербия гайибурув гуьгъуьнлай гьахъ-михьивилинни саламатвилин майва агакьзава.

12ГьакӀ хьайила, куьрс хьанвай гъилер ва зайифвиляй зурзазвай метӀер мягькем ая. 13Дуьм-дуьз рекьяй алад, кьецӀивал ийизвайди авайдалайни гзаф набут[*] жедайвал ваъ, мадни сагълам жедайвал ая.

Аллагь инкар тавун патал эвер

14Вири инсанрихъ галаз меслятвиле аваз уьмуьр тухуз ва михьибур жез алахъа: иманивал галачиз садазни Ребби аквадач+. 15Килиг гьа, квекай садни Аллагьдин берекатдикай магьрум жедайвал тахьурай, куь арада экъечӀнавай туькьуьл кьачӀуни хьиз, квез садани зиян гудайвал ва а кьачӀуни гзафбур чиркин ийидайвал тахьурай+. 16Килиг гьа, квекай садни Аллагьдикай къакъатдайвал тахьурай, са бади тӀуьнихъ вичин чӀехи стхавилин ихтиярар маса гайи Эсав хьиз, Аллагьдивай яргъа жедайвал тахьурай+. 17Адаз ахпа нуьсрет къачуз кӀан хьайиди, амма ам инкар авурди квез чизва. Ам кӀевиз шехьиз хьанатӀани, авур крарал пашман хьун патал геж хьанвай+.

18Куьн лагьайтӀа, вичик кягъиз хьун мумкин тир ва цӀай кьуна кузвай Синай дагъдин патав, мичӀивилин патав, чӀулаввилин патав ва тӀурфандин патав атанач кьван+. 19Куьн къаргъудин ванцел ва яб гузвайбуруз ван хьайила мад чпиз а гафар лугьумир лугьуз минетзавайбуруз а гафар лугьузвай ванцел атанач кьван+. 20Чпиз ганвай ихьтин эмир эхи ийидай такьат инсанриз авачир: «Гьайвандини вич и дагъдик хкӀуртӀа, адаз къван гун лазим я»++. 21Им акьван кичӀ кутадай кар тир хьи, гьатта Мусадини лагьанай: «Зак кичӀевални зурзун акатнава»++.

22Ваъ! Куьн Сигьан дагъдин патав, чан алай Аллагьдин шегьердин патав, цаварин Ярусалимдин патав, куьн шад межлисдиз кӀватӀнавай агъзурралди малаикрин патав атана+. 23Куьн чпин тӀварар цаварал кхьенвай сифтегьан аялрин кӀватӀалдиз, куьн Аллагьдин, вири инсанрин Дуванбегдин патав ва тамамвилив агакьнавай гьахъ-михьибурун руьгьерин патав атана+. 24Куьн цӀийи Икьрардин арачи тир Исадин патав, Гьабилан ивидилайни хъсандиз рахазвай, хъичирзавай Ивидин патав атана+.

25Килиг гьа, квехъ элкъвена рахазвай Аллагь инкар мийир. Чилел рахай Аллагьдиз яб гуникай кьил къакъудайбур чпин жазадикай хкатначтӀа, чун адакай генани хкатдач, цаварай чахъ элкъвена рахазвай Аллагьдин ванциз чна яб тагуз хьайитӀа+. 26А чӀавуз Адан ванци чил зурзурзавай, исятдани Ада гаф гузва: «За мад гъилера чил зурзурда, гьакӀ цаварни»+. 27«Мад гъилера» гафари лугьузва: ян гудай, халкьнавай кьван вири ва вахтуналди тир затӀар квахьда, тек са ян тагудай затӀар амукьда.

28Гьавиляй, ян гунуг мумкин тушир Пачагьлугъ къачуналди, ша чаз авур хъсанвиляй Аллагьдиз шукур ийин ва Адаз хуш жедайвал, гьуьрметдивди ва кичӀ кваз икрамни ийин, 29вучиз лагьайтӀа чи Аллагь – вири туькьуьндай цӀай я+.

13

Эхиримжи несигьатар

13^1ДатӀана садаз сад стхаяр-вахар хьиз кӀан хьухь+. 2Мугьманар кӀан хьунухь рикӀелай алудмир: икӀ авуналди, бязибуру, чпизни хабар авачиз, малаикар мугьманвиле кьабулна+. 3Зинданра авайбур, гуя куьнни абурухъ галаз къазаматда авай хьиз, рикӀел хуьх ва кьиле твах. Азаб чӀугвазвайбур, гуя куьнени абурухъ галаз азаб чӀугвазвай хьиз, рикӀел хуьх+.

4Къуй вирида некягьда сад хьунухьиз гьуьрмет авурай ва чпин некягьдик квайбуруз вафа хуьрай. Аллагьди гъуьлуьз ва я папаз вафа хуьзвачир вирибурун ва явавилин тахсир квайбурун дуван аквада+. 5Пул кӀан хьуникай азад хьухь, квехъ авайдал рази хьухь, вучиз лагьайтӀа Аллагьди лагьана:

«За садрани гадардач вун,
ви патавай хъфидач»++.

6Гьавиляй чавай агъунваз лугьуз жеда:

«Ребби заз куьмек гузвайди я,
са куьникайни кичӀе туш заз.

Инсандивай заз вуч ийиз жеда кьван?»

7Квез Аллагьдин Гаф чирай куь несигьатдарар рикӀел хуьх, ва, абурун уьмуьрдин къени нетижайриз килигиз, абурун имандилай чешне къачу+. 8Иса Месигь накьни, къени, гьамишандани гьа Гьам я.

9Къуй куьн акатай гьихьтин хьайитӀани патан чирвилери гьакъикъатдивай къакъуд тавурай. РикӀер чеб тӀуьниз талукь яз кхьенвай серенжемралди ваъ (абуру чпел амал авурбуруз хийир гъанач), Аллагьдин берекатдалди мягькем хьайитӀа, хъсан я+. 10Чахъ Гьалтунин Алачухда къуллугъ ийизвайдавай вичелай затӀ недай ихтияр авачир къурбанган ава. 11Кьилин хахамди гьайванрин иви Паквилерин Пак чкадиз тухузва – им гунагьдай къурбанд я, гьайванрин жендекар, лагьайтӀа, кундин сергьятрилай къеце кузва+. 12Гьавиляй Исадини, Ада Вичин Ивидалди халкь пак авун патал, шегьердин варарилай къеце азабар чӀугунай+. 13Гьа икӀ ша чунни, Ам акатай русвагьдик чунни акатдайвал, кундилай къецез Адан патав фин+. 14Вучиз лагьайтӀа ина, чилел, чаз шегьер авач, чна гележегдин шегьер вилив хуьзва.

15Ша Исадин куьмекдалди чна Аллагьдиз Адан ТӀварцӀин тарифзавай пӀузаррай акъатзавай тарифдин къурбанд датӀана гун. 16Хъсанвал авун ва квехъ авайди муьгьтежвиле авайбурухъ галаз паюн рикӀелай алудмир, – ихьтин къурбандар Аллагьдиз хуш я.

17Куь несигьатдаррин чӀалаз килиг ва абуруз табий хьухь. Вучиз лагьайтӀа абуру вил алуд тийиз куь къайгъу чӀугвазва, абуру чпин зегьметдин гьакъиндай Аллагьдиз гьахъ-гьисаб авуна кӀанда. Абурувай чпин къуллугъ шаддаказ кьиле тухуз хьун патал суза тийиз алахъа, вучиз лагьайтӀа идакай квез хийир авач.

18Чи гьакъиндай дуьа ая. Чи виждан михьи тирдахъ чун агъунва ва вири крар дуьздаказ ийиз алахъзава+. 19Завай куь патав фад хквез хьунин гьакъиндай дуьа авун за квевай лапни кьетӀендиз тӀалабзава.

Нуьсретар гун ва эхиримжи саламар

20Къуй Аллагьди, саламатвилин Чешмеди, эбеди Икьрар мягькемарзавай иви себеб яз чи Ребби Исадал – Вичин хиперин чӀехи Чубандал кьейидалай кьулухъ чан Хкайда,+
21куьн Адан къаст кьилиз акъудун патал къенивиле мягькем авурай. Ада Вичиз кӀани крар ча кьилиз акъудун патал къуй Иса Месигьди куьмек гурай. Асиррилай асирралди Адаз шукур хьурай. Амин.

22Стхаяр-вахар, за квевай и несигьатдин гафарив сабурдивди эгечӀун кӀевелай тӀалабзава, гьикӀ лагьайтӀа зи чар куьруьди я.

23Чи стха ТӀиматӀей азад хъувунвайди чир хьухь. Мукьвара ам иниз атайтӀа, за адахъ галаз санал квел кьил чӀугвада+.

24Куь вири несигьатдарриз ва Аллагьдиз талукьбуруз саламар. Италдай тир иманийрини квез саламар лугьузва.

25Къуй берекат квехъ виридахъ галаз хьурай.

* 6:11 Гьакъисагъвал – гьахъ-намус хьунухь.

* 6:19 Лабар – гими гьуьлел акъвазарун патал вичихъ яргъи зунжур галай залан къармах.

* 10:20 Перде – Аллагьдин КӀвале Паквилерин Пак чка кӀевнавай перде. Иса Месигьдин кьиникьи аниз гьахъдай мумкинвал гана (кил.: Марк 15:38).

* 12:13 Набут – бедендин са ва я са шумуд пай, месела, гъил, кӀвач сагъ тушир кас.

+ 1:2 1-Птр. 1:20, Мрк. 12:7, Ягь. 1:3, 1-Кар. 8:6, Кал. 1:16

+ 1:3 2-Кар. 4:4, Кал. 1:15, Мрк. 16:19, Кр. 7:55-56, Рим. 8:34

+ 1:4 Эф. 1:21, ФпӀ. 2:9
+ 1:5 Кр. 13:32-33, Чвд. 5:5,
+ 1:13 Чвд. 10:13
+ 1:14 Хьн. 19:16
+ 2:4 Кр. 2:22, Кр. 2:43
+ 2:5 Чвд. 1:6
+ 2:8 1-Кар. 15:25

+ 2:9 Ягь. 8:54, Ягь. 17:1, 1-Птр. 1:21, 2-Птр. 1:17

+ 2:10 Рим. 11:36, Чвд. 5:9

+ 2:11 Чвд. 13:12, МатӀ. 28:10, Мрк. 3:35, Ягь. 20:17, Рим. 8:29

+ 2:14 Ягь. 1:14, 1-Ягь. 4:2, 2-Ягь. 1:7, 1-ТӀим. 3:16, 1-Ягь. 3:8, 1-Кар. 15:54-55

+ 2:17 ФпӀ. 2:7
+ 2:18 ЛкӀ. 22:28
+ 3:2 Кьрм. 12:7
+ 3:5 Кьрм. 12:7, ККъ. 18:15, ККъ. 18:18
+ 3:16 Кьрм. 14:2
+ 3:17 Кьрм. 14:29
+ 3:18 ККъ. 1:34-36
+ 4:1 Чвд. 12:15
+ 4:3 Чвд. 3:11
+ 4:4Хьунухь 2:2.
+ 4:4 Хьн. 2:2
+ 4:6 Чвд. 3:19
+ 4:8 ККъ. 31:7
+ 4:12 Эф. 6:17, Крм. 1:16
+ 4:14 Чвд. 2:17-18, Эф. 4:10, Чвд. 7:26

+ 4:15 ЛкӀ. 23:41, Ягь. 8:46, 1-Птр. 2:22, 1-Ягь. 3:5, 2-Кар. 5:21

+ 4:16 Эф. 3:12, Чвд. 10:19
+ 5:1 Чвд. 8:3
+ 5:2 Чвд. 7:28
+ 5:3 Чвд. 7:27
+ 5:4 Кьрм. 16:5, Кьрм. 18:7
+ 5:5 Ягь. 8:54, Кр. 13:32-33, Чвд. 1:5
+ 5:6 Чвд. 7:17, Чвд. 7:21
+ 5:7 МатӀ. 26:39, Мрк. 14:35, ЛкӀ. 22:41,
+ 5:8 Рим. 5:19, ФпӀ. 2:8
+ 5:9 Чвд. 2:10
+ 5:11 2-Птр. 3:16
+ 5:12 1-Птр. 2:2, 1-Кар. 3:1-2
+ 5:14 Эф. 4:13
+ 6:1 Чвд. 9:14

+ 6:2 Кр. 8:17, Кр. 19:4-5, Кр. 10:42, Кр. 17:31

+ 6:4 Чвд. 10:29
+ 6:8 МатӀ. 13:7, МатӀ. 3:12
+ 6:10 МатӀ. 10:42

+ 6:11 Рим. 5:2-5, 2-Кар. 1:22, 2-Кар. 5:5, Эф. 1:14

+ 6:12 Чвд. 13:7
+ 6:13 ЛкӀ. 1:73-75
+ 6:14Хьунухь 22:17.
+ 6:14 Хьн. 22:17
+ 6:16 Эхкъ. 22:11
+ 6:18 Кьрм. 23:19,
+ 6:19 Лв. 16:2, Лв. 16:15, Чвд. 9:7
+ 6:20 Чвд. 4:14, Чвд. 8:1, Чвд. 9:24-25
+ 7:2 Хьн. 14:17-20
+ 7:5 Лв. 27:30-31, Кьрм. 18:21, ККъ. 14:22
+ 7:6 Хьн. 12:2-3, Рим. 4:3, ГлтӀ. 3:16
+ 7:14 МатӀ. 1:3, ЛкӀ. 3:3
+ 7:17 Чвд. 5:6
+ 7:18 Рим. 8:3, ГлтӀ. 4:9
+ 7:19 Чвд. 9:9, Чвд. 10:1
+ 7:21 Чвд. 5:6
+ 7:22 Чвд. 6:11
+ 7:25 1-Ягь. 2:1, Рим. 8:34
+ 7:26 Эф. 4:10, Чвд. 4:14
+ 7:27 Чвд. 5:3, Чвд. 9:12, Чвд. 10:10
+ 7:28 Чвд. 5:2
+ 8:1 Мрк. 16:19, Чвд. 1:3
+ 8:2 Чвд. 9:24
+ 8:3 Чвд. 5:1, Эф. 5:2
+ 8:5ЭхкъечӀун 25:40.
+ 8:5 Кал. 2:17, Чвд. 10:1, Эхкъ. 25:40
+ 8:6 2-Кар. 3:6, Чвд. 9:15
+ 8:7 Чвд. 7:11
+ 8:8 Чвд. 10:16-17, ЛкӀ. 22:20, 2-Кар. 3:6
+ 8:10 ККъ. 6:6, Лв. 26:12
+ 9:1 Эхкъ. 25:8
+ 9:2 Эхкъ. 26:1, Эхкъ. 25:30-31
+ 9:3 Эхкъ. 26:31-33, Лв. 16:2

+ 9:4 Эхкъ. 25:10, Эхкъ. 30:1, Эхкъ. 16:33-34, Кьрм. 17:8-10,

+ 9:5 Лв. 16:14, Эхкъ. 25:19-20
+ 9:7 Лв. 16:2, Лв. 16:15, Чвд. 6:19
+ 9:8 Чвд. 10:20
+ 9:9 Чвд. 7:19, Чвд. 10:1
+ 9:10 Лв. 11:2, Мрк. 7:4
+ 9:11 Чвд. 7:27, Чвд. 10:10
+ 9:13 Лв. 16:14-16

+ 9:14 1-Птр. 1:18-19, Чвд. 6:1, Крм. 7:14, 1-Ягь. 1:7, Эф. 5:26

+ 9:15 Чвд. 8:6, 2-ТӀим. 1:1, ТӀитӀ. 1:2

+ 9:19 Эхкъ. 12:22, Лв. 14:4-7, Кьрм. 19:6, Кьрм. 19:17,

+ 9:20ЭхкъечӀун 24:8.

+ 9:20 Эхкъ. 24:8

+ 9:21 Эхкъ. 29:12, Эхкъ. 29:36, Лв. 8:15, Лв. 8:19

+ 9:22 Лв. 17:11
+ 9:23 Эхкъ. 25:40, Чвд. 8:5
+ 9:24 Чвд. 8:2
+ 9:26 1-Ягь. 3:5, 1-Птр. 3:18
+ 9:27 МатӀ. 16:27

+ 9:28 1-Птр. 2:24, 1-Птр. 3:18, ТӀитӀ. 2:13, Кр. 1:11, 1-Сал. 4:16-18

+ 10:1 Кал. 2:17, Чвд. 8:5, Чвд. 7:19, Чвд. 9:9

+ 10:3 Лв. 16:21

+ 10:10 МатӀ. 26:26, 1-Кар. 11:24, Чвд. 7:27, Чвд. 9:9

+ 10:11 Кьрм. 28:3
+ 10:12 Мрк. 16:19, Чвд. 1:3
+ 10:13 Чвд. 1:13
+ 10:17 Чвд. 8:10-12
+ 10:19 Эф. 3:12, Чвд. 4:16
+ 10:20 Чвд. 9:8, Ягь. 14:6

+ 10:22 Ягь. 13:8, 1-Кар. 6:11, Эф. 5:26, ТӀитӀ. 3:5

+ 10:23 Чвд. 4:14, 1-Кар. 1:9, 1-Сал. 5:24, 2-Сал. 3:3

+ 10:25 Кр. 2:42, Рим. 13:11, 1-Кар. 3:13
+ 10:26 Кьрм. 15:30, Мрк. 3:29, 1-Ягь. 5:16
+ 10:28 ККъ. 19:15
+ 10:29 Чвд. 6:4-6
+ 10:30Киххьей Къанун 32:35.
+ 10:30Киххьей Къанун 32:36.
+ 10:30 ККъ. 32:35-36, Рим. 12:19
+ 10:31 ЛкӀ. 12:5

+ 10:34 МатӀ. 25:36, МатӀ. 5:12, МатӀ. 6:20, МатӀ. 19:21, 1-Птр. 1:4, Кал. 1:5

+ 10:38 Рим. 1:17, ГлтӀ. 3:11
+ 11:1 Рим. 8:24, 2-Кар. 4:18
+ 11:3 Хьн. 1:6-7, 2-Птр. 3:5
+ 11:4 Хьн. 4:3-8, МатӀ. 23:35, 1-Ягь. 3:12
+ 11:5 Хьн. 5:22-24
+ 11:7 Хьн. 6:9-22
+ 11:8 Хьн. 12:1-4
+ 11:9 Хьн. 12:8, Хьн. 13:3, Хьн. 18:1
+ 11:10 Чвд. 12:22, Крм. 21:2
+ 11:11 Хьн. 21:2
+ 11:12 Рим. 4:19, Хьн. 22:17
+ 11:13 МатӀ. 13:17, ЛкӀ. 10:24, Хьн. 23:4
+ 11:16 Хьн. 26:24, Хьн. 28:13
+ 11:17-18Хьунухь 21:12.
+ 11:17 Хьн. 22:1-10, Хьн. 21:12, Рим. 9:7
+ 11:19 Рим. 4:17-19
+ 11:20 Хьн. 27:27-29, Хьн. 27:39-40
+ 11:21 Хьн. 47:31, Хьн. 48:17-19
+ 11:22 Хьн. 50:24-25
+ 11:23 Эхкъ. 2:2-3, Кр. 7:20
+ 11:24 Эхкъ. 2:10-11
+ 11:25 1-Ягь. 2:17
+ 11:26 Чвд. 13:13
+ 11:27 Эхкъ. 12:37, Эхкъ. 13:18
+ 11:28 Эхкъ. 12:21-30
+ 11:29 Эхкъ. 14:21-30
+ 11:31 МатӀ. 1:5, Якь. 2:25
+ 11:36 Хьн. 39:20, МатӀ. 21:35, Мрк. 16:18
+ 11:40 ФпӀ. 3:12, Чвд. 12:23
+ 12:1 1-Кар. 9:24

+ 12:2 Чвд. 2:10, ЛкӀ. 24:26, ФпӀ. 2:8, Мрк. 16:19, Чвд. 1:3

+ 12:4 1-ТӀим. 4:10
+ 12:7 ККъ. 8:5, Крм. 3:19
+ 12:10 Лв. 11:44
+ 12:14 МатӀ. 5:8
+ 12:15 Чвд. 4:1, ККъ. 29:18
+ 12:16 Чвд. 13:4, Хьн. 25:29-34
+ 12:17 Хьн. 27:34-38

+ 12:18 Эхкъ. 19:16-18, Эхкъ. 20:18, ККъ. 4:11, ККъ. 5:22

+ 12:19 Эхкъ. 19:16, Эхкъ. 20:19, ККъ. 5:27
+ 12:20ЭхкъечӀун 19:13.
+ 12:20 Эхкъ. 19:12-13
+ 12:21Киххьей Къанун 9:19.
+ 12:21 ККъ. 9:19

+ 12:22 ГлтӀ. 4:26, Крм. 14:1, Крм. 21:2, ККъ. 33:2, Ягьд. 1:14

+ 12:23 ЛкӀ. 10:20, ФпӀ. 3:12, Чвд. 11:40

+ 12:24 Чвд. 8:6, Чвд. 9:15, 1-Птр. 1:2, Хьн. 4:10

+ 12:25 Чвд. 2:3
+ 12:26 Эхкъ. 19:18,
+ 12:29 ККъ. 4:24

+ 13:1 Ягь. 13:34, 1-Птр. 1:22, 2-Птр. 1:7, Рим. 12:10, 1-Сал. 4:9

+ 13:2 1-Птр. 4:9, Хьн. 18:3, Хьн. 19:2
+ 13:3 МатӀ. 25:36, Чвд. 10:34
+ 13:4 1-Кар. 7:38, Эхкъ. 20:14, 1-Кар. 6:9
+ 13:5 Хьунухь 28:15; Киххьей Къанун 31:6;

+ 13:5 МатӀ. 6:19, МатӀ. 6:25, 1-ТӀим. 3:1, 1-ТӀим. 6:7-9,

+ 13:7 Чвд. 6:12
+ 13:9 Кал. 2:16
+ 13:11 Эхкъ. 29:14, Лв. 16:27
+ 13:12 МатӀ. 21:39, Мрк. 12:8
+ 13:13 1-Птр. 4:14, Чвд. 11:26

+ 13:18 Эф. 6:19, 1-Сал. 5:25, 2-Сал. 3:1, Кр. 23:1, Кр. 24:16

+ 13:20 Рим. 15:33, Ягь. 10:11, 1-Птр. 5:4, Эхкъ. 24:8,

+ 13:23 Кр. 16:1

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=LEZ

Пак Каламдин ктабар

Пак Каламдин ктабар

1. Сифтегьан Икьрардин ктабар

2. ЦӀийи Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Сифтегьан Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Бытие | Хьунухь | Хьунухь | Хьн.
Исход | ЭхкъечӀун | ЭхкъечӀун | Эхкъ.
Левит | Леви | Леви | Лв.
Числа | Кьурумда | Кьурумда | Кьрм.
Второзаконие | Киххьей Къанун | Киххьей Къанун | ККъ.
Книга Иисуса Навина | Нунан хва Шуаякай ктаб | Нунан хва Шуай | Шй.
Книга Судей израилевых | Гьакимрикай ктаб | Гьакимар | Гьк.
Книга Руфь | Рутакай ктаб | Рут | Рт.
Первая книга Царств | Пачагьрикай сад лагьай ктаб | 1-Пачагьар | 1-Пч.
Вторая книга Царств | Пачагьрикай кьвед лагьай ктаб | 2-Пачагьар | 2-Пч.
Третья книга Царств | Пачагьрикай пуд лагьай ктаб | 3-Пачагьар | 3-Пч.
Четвертая книга Царств | Пачагьрикай кьуд лагьай ктаб | 4-Пачагьар | 4-Пч.
Первая книга Паралипоменон | Тарихрин сад лагьай ктаб | 1-Тарих | 1-Трх.
Вторая книга Паралипоменон | Тарихрин кьвед лагьай ктаб | 2-Тарих | 2-Трх.
Книга Ездры | Эзрадакай ктаб | Эзра | Эз.
Книга Неемии | Негьемакай ктаб | Негьем | Нгь.
Книга Есфирь | Эстеракай ктаб | Эстер | Эс.
Книга Иова | Аюбакай ктаб | Аюб | Аюб
Псалтирь | Забур | Забур | Зб.
Книга Притчей Соломоновых | Дерин келимайрин ктаб | Келимаяр | Дк.
Книга Екклесиаста, или Проповедника | Муаллимдин ктаб | Муаллим | Мл.
Книга Песни Песней Соломона | Манийрин мани ктаб | Мани | Ман.
Книга пророка Исаии | Яшай пайгъамбардин ктаб | Яшай | Яш.
Книга пророка Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ктаб | Ермиягь | Ерм.
Книга Плач Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ишел | Ишел | Иш.
Книга пророка Иезекииля | Зеки пайгъамбардин ктаб | Зеки | Зк.
Книга пророка Даниила | Даниял пайгъамбардин ктаб | Даниял | Дн.
Книга пророка Осии | Гьаши пайгъамбардин ктаб | Гьаши | Гьш.
Книга пророка Иоиля | Яил пайгъамбардин ктаб | Яил | Яил
Книга пророка Амоса | Амус пайгъамбардин ктаб | Амус | Амс.
Книга пророка Авдия | Абди пайгъамбардин ктаб | Абди | Абд.
Книга пророка Ионы | Юнус пайгъамбардин ктаб | Юнус | Юн.
Книга пророка Михея | Микей пайгъамбардин ктаб | Микей | Мик.
Книга пророка Наума | Нагьум пайгъамбардин ктаб | Нагьум | Нм.
Книга пророка Аввакума | Гьабакьукь пайгъамбардин ктаб | Гьабакьукь | Гьб.
Книга пророка Софонии | Цафан пайгъамбардин ктаб | Цафан | Цф.
Книга пророка Аггея | Гьагай пайгъамбардин ктаб | Гьагай | Гьг.
Книга пророка Захарии | Зекери пайгъамбардин ктаб | Зекери | Зкр.
Книга пророка Малахии | Малахи пайгъамбардин ктаб | Малахи | Млх.

ЦӀийи Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Евангелие от Матфея | МатӀаялай атай Шад Хабар | МатӀай | МатӀ.
Евангелие от Марка | Маркалай атай Шад Хабар | Марк | Мрк.
Евангелие от Луки | ЛукӀадилай атай Шад Хабар | ЛукӀа | ЛкӀ.
Евангелие от Иоанна | Ягьядилай атай Шад Хабар | Ягья | Ягь.
Деяния Апостолов | Илчийрин крар | Крар | Кр.
Послание Иакова | Якьу-бан чар | Якьуб | Якь.
Первое Послание Петра | Петрудин сад лагьай чар | 1-Петру | 1-Птр.
Второе Послание Петра | Петрудин кьвед лагьай чар | 2-Петру | 2-Птр.
Первое Послание Иоанна | Ягьядин сад лагьай чар | 1-Ягья | 1-Ягь.
Второе Послание Иоанна | Ягьядин кьвед лагьай чар | 2-Ягья | 2-Ягь.
Третье Послание Иоанна | Ягьядин пуд лагьай чар | 3-Ягья | 3-Ягь.
Послание Иуды | Ягьудан чар | Ягьуд | Ягьд.
Послание к Римлянам | Римвийриз чар | Римвийриз | Рим.
Первое послание к Коринфянам | Каринфвийриз сад лагьай чар | 1-Каринфвийриз | 1-Кар.
Второе послание к Коринфянам | Каринфвийриз кьвед лагьай чар | 2-Каринфвийриз | 2-Кар.
Послание к Галатам | ГалатӀвийриз чар | ГалатӀвийриз | ГлтӀ.
Послание к Ефесянам | Эфесвийриз чар | Эфесвийриз | Эф.
Послание к Филиппийцам | ФилипӀарвийриз чар | ФилипӀарвийриз | ФпӀ.
Послание к Колоссянам | Каласарвийриз чар | Каласарвийриз | Кал.
Первое послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз сад лагьай чар | 1-Саланиквийриз | 1-Сал.
Второе послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз кьвед лагьай чар | 2-Саланиквийриз | 2-Сал.
Первое послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз сад лагьай чар | 1-ТӀиматӀеяз | 1-ТӀим.
Второе послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар | 2-ТӀиматӀеяз | 2-ТӀим.
Послание к Титу | ТӀитӀаз чар | ТӀитӀаз | ТӀитӀ.
Послание к Филимону | Ифлеманаз чар | Ифлеманаз | Ифл.
Послание к Евреям | Чувудриз чар | Чувудриз | Чвд.
Откровение Иоанна | Ягьядин Керемат | Керемат | Крм.

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

ЦӀийи Икьрар

1. А

2. Б

3. Г

4. ГЪ

5. ГЬ

6. Д

7. Е

8. Ж

9. З

10. И

11. К

12. КЪ

13. КЬ

14. КӀ

15. Л

16. М

17. Н

18. П

19. Р

20. С

21. Т

22. ТӀ

23. Ф

24. Х

25. Ц

26. ЦӀ

27. Ч

28. Ш

29. Э

30. Ю

31. Я

Гафарган

Абба – арамей чӀалал – «буба, дах»; аялри бубадиз тавазидаказ гьа икӀ лугьудай. Аллагь Бубадихъ галаз Иса Месигь гьа икӀ лугьуз рахадай, гуьгъуьнлай сифтегьан иманийрини гьа икӀ ийиз хьанай.

Агъа дуьнья – Гзаф маса халкьари хьиз, ЦӀийи Икьрардин вахтарин чувудрини кьейидалай кьулухъ инсандин руьгь агъа дуьньядиз акъатда ва ана чилел тухвай уьмуьрдикай гьахъ-гьисаб авун герек жеда лугьуз фикирдай. Гунагькаррив ана жаза агакьда лугьудай.

Адам – Аллагьди халкьнавай сад лагьай кас. Адалайни адан паб Гьавадилай вири инсаният арадал атана. Адамни Гьава Аллагьдин весият чӀурай ва идалди гунагь авур сифтегьанбурни тир. Гьа вахтарилай абурун эвледар гунагьдик кваз амукьун давам жезвай, гунагьрай гузвай жазани ажал хьанвай. Месигьдиз эхиримжи Адам лугьуналди, Павела Месигьдихъ иман авур инсаният гуя цӀийи кьилелай дуьньядал хквезвайди хьиз къалурзава. Гила инсаниятдивай Аллагьдинни Адаман арада виликдай, гунагькарвал жедалди, хьайи алакъайрал хквез жеда.

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Аллагь кьатӀу́н – И келима Пак Каламда гьакӀ «Аллагьдикай са гьихьтин ятӀани чирвал хьун» лагьай чӀал ваъ, «Адан къастунив кьадайвал, Адахъ галаз сад хьана, Адахъ галаз жуван кьилдин алакъаяр гуьнгуьна тваз уьмуьр тухун» лагьай чӀал я.

Аллагьдин КӀвал – Мусадин вахтарилай вичин патав чувудри Аллагьдиз икрам ийиз хьайи Алачухдин эвезда Сулейман пачагьди Исраилдин меркез Ярусалимда эцигай ибадатханадин гапӀал. Чи аям къведалди 586-йисуз Аллагьдин КӀвал бабилвийри чукӀурнай, амма са шумуд цӀуд йисар алатайдалай гуьгъуьниз ам эхциг хъувунай. И цӀийи КӀвал ЧӀехи Гьируд пачагьди цӀийи кьилелай туьхкӀуьрнай ва хъсандиз гегьеншар хъувунай. И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай. Аллагьдин КӀвалин кьилин утагъдиз Паквилерин Пак чка лугьудай, аниз кьилин хахамдивай кьилдин къуллугъ авун патал йиса са гъилера гьахьиз жедай. Паквилерин Пак чка тек са хахамривай физ жедай Пак чкадивай пердедалди чара авунвай. И кьве падни Аллагьдин КӀвал яз гьисабзавай, анриз адетдин инсанривай физ жедачир, абуру Аллагьдин КӀвалин гьаятра икрам ийидай. Гьаятрин къерехрай авай ширасрик жуьреба-жуьре кеспийрик квай гзаф халкь кӀватӀ жедай. Иса Месигьди виликамаз лагьайвал, чи аямдал къведалди 70-йисуз римвийри Аллагьдин КӀвал михьиз чукӀурна ва гьа вахтарилай инихъ ам мад эхциг хъувуначир.

Аллагьдин КӀел – Аллагьди Муса пайгъамбардин куьмекдалди исраилвийриз гайи Къанунди къалурнавайвал, Аллагьдин КӀвале гьар пакамахъ ва гьар няниз хахамри Аллагьдиз эркек кӀел къурбанд ийидай. Къурбанддин кӀелен ивиди Аллагь инсанрихъ галаз туьхкӀуьр хъийидай, и адетда исраилвийрин гунагьрилай гъил къахчунин гьерекат кьиле физвай. Ягья пайгъамбарди Иса Месигьдиз Аллагьдин КӀел лугьуналди, Ам вири дуьнья патал къурбанддиз акъуддайдакай виликамаз лугьуз хьанай.

Аллагьдин Пачагьлугъ – И келимади Аллагьдин ва Ам чпин Пачагь яз кьабулзавай, Адахъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай инсанрин алакъайрикай лугьузва. А Пачагьлугъ Иса Месигь кьвед лагьай гъилера хтайдалай кьулухъ чилел тайин жеда: Аллагьдин халкьдин душманар магълуб жеда, виликан дуьнья квахьда, адан чкадал цӀийиди жеда, ам даиман кадгъайвилив ацӀана жеда, ана са жуьрединни писвал амукьдач. Амма Аллагьдин Пачагьлугъ неинки са гележегда жедай кар я, ам инсанри Аллагьдин къастунал амал ийизвай ва чпин алакъайра муьгьуьббат авайди къалурзавай вирина исятдани ава. Аллагьдин Пачагьлугъ Иса Месигьдин, Ягья пайгъамбардин ва илчийрин вязерин кьилин килим я.

Аллагьдин рекьел атун – Инсанди туба ийизва (кил. «Туба авун»), гьадалай кьулухъ Аллагьдин къастунай фин кӀевелай кьетӀзава, Иса Месигьдалди Аллагьди гузвай хиласвал кьабулзава.

Аллагьдин Хва – Чувуд чӀала «дуьньядин хва», «теселлидин хва» ва я «къукърумдин рухваяр» хьтин ибарайри нихъ гьахьтин лишанар ва тӀебиат аватӀа гьам къалурзава. «Аллагьдин рухваяр» ибара каламра Исраилдин веледрихъ чпин уьмуьрда Аллагьдин халкьдиз Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим тирди къалурун патал гъиликзава. Исраилдин рухваяр Аллагьдин веледар яз гьисабзавай, амма и веледвал бедендилай хьанвайди яз ваъ, Аллагьди инсанар, абурун бан-бубаяр лукӀвиликай хкудна, уьмуьрдал гъунин нетижада хьанвайди яз гьисабзава (кил. Киххьей Къанун 14:1, Гьаши 1:10; 11:1). Исраилдин рухвайрин каламра «Аллагьдин Хва» гьакӀ Исраилдин пачагь къалурун патални гъиликзава. Ахьтин пачагьдихъ, адалат гваз уьлкве идара авуналди, Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим я (кил. 2-Пачагьар (2-Смаил) 7:8-17; Забур 2:6-11; 88:20-27). Пачагьар Исраилдин рухвайрин векилар яз гьисабзавай. Аллагьдихъ галаз пачагьрин кьетӀен алакъаяр авай, Аллагьди абур пачагьвилин гелеваз тухузвай. Давуд пачагьдин тухумдилай атанвай пачагь хьиз, Иса Месигьни Аллагьдин Хва яз кьабулзава. И ибара бедендалди жедай ва тӀебиатдиз хас жуьредин алакъайрихъ галкӀанвайди яз кьабулиз жедач. Иса патал гъиликзавай и тӀварцӀи Адахъ тамамдаказ Аллагьдиз хас лишанар авайди ва масадбуруз а лишанралди Аллагьдин халисан тӀебиат къалурзавайди къейдзава.

Аллагьдин хъел – И ибара инсандик акатзавай хьтин гьиссер Аллагьдик акатзава лагьай чӀал туш. Амма Аллагьди инсанрин гунагьрални рехнейрал разивал ийизвач, абурай кӀеви жаза гун мумкин я, а жазадин макьсад – гьахъ арадал хкун ва гунагькардин кьилив ван ийиз тун я. Гьар са касди гунагьар ийизвайвиляй, ада вичел Аллагьдин хъел аватдайвал ийизва, ятӀани адавай Месигьдиз талукь хьуналди Аллагьдихъ галаз туьхкӀуьз жеда.

Алфани Омега – юнан алфавитдин сифте ва эхиримжи гьарфар.

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

Аси – Аллагьдикай чурукӀа рахун, Адаз аксивал авун.

Асия вилаят – (с гьарф аваз кхьида). Римдин империядин са вилаят, гилан ГъвечӀиди тир Азиядин (Туьркиядин) са пай я. И вилаятдин меркез Эфес шегьер тир. Дуьньядин са пай тир Азиядин тӀвар гьа и вилаятдилай атанвайди я, амма абур какадарна кӀандач.

Афинаяр – Юнанда авай шегьер. Ам къадим вахтара тек са сиясатдин макан хьиз ваъ, гьакӀ медениятдин макан хьизни сейли хьана. Сакратан, Эфлатунан ва Эрестудинн хайи шегьер тир Афинаяр къадим вахтара жуьреба-жуьре хилерин филасафар чеб чпел гьалтдай ва абуру чпин гьуьжетар кьиле тухудай чкани тир.

Бабил – къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагьриз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай. ЦӀийи Икьрардин вахтар алукьдалди Бабил шегьер чукӀур авунвай. ЦӀийи Икьрарда «Бабил» гафуни иблисдин пачагьлугъ лагьай мана гузва; цӀийи зурба империядин меркез, Ярусалим къачур, мажуси бутринни гзаф рехнейрин макан тир Римни Бабилдихъ галаз сад авун мумкин я.

Багьал-Зевул – иблисдин тӀварарикай сад. Аллагьдин душман тир иблис чӀуру жинеррин чӀехиди я. И тӀвар, аквар гьаларай, Фелистиндин мажуси халкьарин адетра гьалтзавай аллагьрикай чӀехиди тир Баалан тӀварцӀихъ галаз алакъада ава.

Баркалла – Аллагьди и дуьньяда ийизвай крарай аквазвай Адан зурбавилиз гьа икӀ лугьузва. Пак Каламдай чир жезвайвал, бязи вахтара Аллагьдин баркалла чувудриз къати экв яз ачухдиз аквадай. ЯтӀани, Аллагьдин баркалла Адан михьи ксарин уьмуьрдани къалурнаваз жедай. Адан баркалла гзафни-гзаф Иса Месигьдин уьмуьрдай, Ада къалурай аламатрай ва иллаки Ам хашунал кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва.

Бахтавар – вичихъ бахт хьунухь са гьикьван ятӀани вахтуналди гьиссзавайди ваъ, вичихъ амукьдай эбеди ва са шакни алачир бахт хкянавай кас.

Берекат – ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай кьилин келимайрикай сад. Лайих авачизни инсанриз Аллагьди ийизвай регьим. И гафуни Аллагьди инсандиз ганвай хъсан пай къалурзава. А пай Ада са гьихьтин ятӀани агалкьунрай савкьват яз ваъ, Вичин регьим галай къастуналди гузва. Гьа ида берекат Къанундивай чара ийизва. Къанунди, адалатдин шартӀарикай бине кьуналди, Аллагьдинни инсандин, гьакӀни инсанрин чпин алакъаяр идара ийизва: гьар садав, вичиз вуч лайих ятӀа, гьам агакьзава. Берекат лугьудай келима кьилдин инсандин ва гзаф ксар авай гапӀалдин уьмуьрда гьалтзавай маса жуьредин паярихъ ва вакъиайрихъни галкӀуриз жеда; виридалайни виниз тир берекат – иманияр патал ахъа жезвай ва Аллагьдихъ галаз санал тухудай эбеди уьмуьр я.

Билъам – Мусадин вахтара уьмуьр тухвай пайгъамбар (Кьурумда 22–24-кь.). Чувудри чпин душманар яз кьазвай мааб халкьдин пачагь Балакьа Билъам кирида кьунай ва ам исраилвийриз лянетар авун патал ракъурнай. Амма пайгъамбар физвай рекье аламатдин саягъда акъвазарнай. Билъам алаз физвай диши лам адахъ галаз инсандин чӀалал раханай, гьа икӀ пайгъамбардиз вичиз Аллагьдин малаикди исраилвийриз – Аллагьди хкянавай халкьдиз – лянет авун къадагъа ийизвайди чир хьана. Нетижада Аллагьдин къастуналди Билъама лянетрин чкадал Исраилдиз хийир-дуьа авуна.

Буба – (Аллагьдикай рахадайла) Иса Месигьди Аллагьдиз «Буба» лугьузва ва идалди Аллагьдихъ галаз вичин кьетӀен алакъа, Вичин хвавал ачухдиз къалурзава. Исади, Сифтегьан Икьрардин са бязи пайгъамбаррин рехъ давамарун яз, Аллагьдиз гьа икӀ лугьун патал имандал алайбуруз вязер авунай: имандал алайбуруз Аллагь неинки и дуьньядин Агъа яз, гьакӀни датӀана чпин куьмекдиз къвез гьазур, чеб кӀани Буба язни аквазва.

Бунъямин – Якьубан цӀикьвед хцикай виридалайни гъвечӀиди, чувудрин тайифайрикай садан кьил кутурди.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Галилей – Фелистиндин кефер пад. Гзаф асирра и вилаят къецепатан агъайрин гьукумдик хьана, гьавиляй анин агьалийрик гзаф чувудар туширбурни квай. Ягьудатдин агьалийри чеб галилейвийрилай вине кьадай. Галилейдин шегьер тир Назаретда Исадин аялвални жегьилвал фена. Ина, Галилейда, Ада Вичин гзаф аламатар къалурна.

Галилейдин вир – Галилейда авай уькӀуь тушир чӀехи вир. Анай Ярдан вацӀ авахьзава. Вире гзаф гьуьлуьн гъетер ава, анал халисан тӀурфанар жеда, гьавиляй адаз гагь-гагь гьуьлни лугьуда. Адал маса тӀварарни ала: Тибердин вир, Генисарат вир.

Гамур – кил. «Садум (ва Гамур)».

Гевгьер – гьуьлуьн ва вацӀарин хъипрепӀрин бязи жуьрейрай акъуддай багьа къаш. Гевгьерар шумудни са жуьрединбур ва кьадардинбур жеда. Гзаф чӀехи ва кьериз гьалтдай гевгьеррин къимет лап винизди жеда.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Гьа икӀ Аллагьдивай и касдиз Пак Руьгь, азаррикай сагъ хъхьун ва Руьгьдин кьетӀен паяр багъишун тӀалабдай. ИкӀ адаз кьетӀендиз ибадат ийидай ихтияр гудай.

Гьабил – Адаманни Гьавадин кьвед лагьай хва. Аллагьди, адан къурбанд хушдиз кьабулна, адан чӀехи стха Къабилан къурбанд кваз такьурла, Къабила Гьабил яна кьенай. Им инсаниятдин тарихда хьайи сад лагьай яна кьиникьун тир (кил. Хьунухь 4:1-16).

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

Гьахъ-михьивал – Аллагь гьахъ-михьи я, яни Адан крарин бинеда гьакъикъатни адалат ава. ЦӀийи Икьрарди къалурзавайвал, анжах Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчуртӀа ва Вичин гьахъ-михьивал савкьват яз гайитӀа (идаз «гьахъ-михьивилиз акъудун» лугьуда), инсан халисандаказ гьахъ-михьи хьун мумкин я. Инсанди вичини, Аллагьдин къаст кьилиз акъудиз, вичи ийизвай вири крара михьивилихъ ялна кӀанда.

Гьахъ-михьивилиз акъудун – Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчузва, ам тахсир квачирди яз малумарзава ва адав гьахъ-михьи касдив хьиз эгечӀзава. Ихьтин гьахъ-михьивилиз акъудун анжах Иса Месигьдихъ иман авуналди къачуз жедайди ЦӀийи Икьрарда кьетӀендиз къейдзава.

Гьируд – (1) ЧӀехи Гьируд, чувудрин пачагь. Ада Фелистинда чи аямдал къведалди 40-лагьай йисалай чи аямдин 4-лагьай йисалди пачагьвал авуна. Иса Месигь хайи са кьадар вахтунилай Бетлегьемда куьрпе аялар кьинин эмир гайиди гьа и пачагь тир. (2) Гьируд АнтипӀ, ЧӀехи Гьирудан хва. Ада Галилейда чи аямдин 4 – 39-лагьай йисара пачагьвал авуна. Къанундал амал тавуна авур некягь винел акъудай Ягья пайгъамбар кьунин ва кьиникьан жазадиз акъудунин эмир гайиди гьа и пачагь я. Ам Месигьдин дуван ийизвай чӀавуз са акьван яргъалди тушир вахтунда Адал гьалтнай. (3) Гьируд Агрипа Ӏ, ЧӀехи Гьирудан хтул. Ада Фелистинда чи аямдин 41 – 44 лагьай йисара пачагьвал авуна. Ам инсаф тийиз месигьийрин геле къекъвез хьанай. (4) Гьируд Агрипа ӀӀ, Гьируд Агрипа Ӏ лагьайдан хва. Илчи Павел гьадан вилик раханай. Ада Фелистиндин жуьреба-жуьре чкайра чи аямдин 70-йисал къведалди пачагьвал авунай. Гуьгъуьнлай ам Римдиз хъфенай.

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Сифтегьан Икьрарда авай Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвайбурукай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

Давудан Хва – ИкӀ чувудри Месигьдиз лугьудай, гьикӀ лагьайтӀа, чувудрин иман тирвал, Ам Давуд пачагьдин гьакъикъи Эвлед хьун лазим тир.

Дуьа – ЦӀийи Икьрарда дуьадин кьве жуьре ава: кьилдин, яни инсанди Аллагьдихъ элкъвена вичин гафаралди, Адан тарифиз, Адаз сагърай лугьуз ва я куьмек тӀалабиз ийизвай дуьа ва кӀватӀалдин, яни тайинарнавай чкада (Аллагьдин кӀвале ва я синагугда) тайинарнавай вахтунда малум тир къайдада ийидай дуьа.

Ермиягь пайгъамбар – чи аямдал къведалди VӀӀ – VӀ лагьай асирра уьмуьр тухвай пайгъамбар. Адан пайгъамбарвилерин кьилин килим Исраилдиз Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гун ва, Аллагьдин рекьел атун тавуртӀа, чувудрин кьилел къведай туькьуьл кьисметдал шехьун я.

Жегьеннем – кил. «Агъа дуьнья».

Женнет – Хьунухьин ктабда (2-кьил) гуьзел багъдин шикил ганва. Ана инсанри Аллагьдихъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай. И багъдиз женнет лугьузвай. Аллагьдин гафар япалай авурла, инсанар анай чукурна, гила абур четин зегьмет ва азарар чӀугваз, ажалдин гьукумдик кваз уьмуьр тухуниз мажбур жезвай. Женнетдикай рахадайла, Исадин фикирда Аллагьдихъ галаз санал тухузвай и бахтавар ва са пашманвални авачир ва вич эбеди яз давам жедай уьмуьрдиз хтун ава.

Жинер – чпин кьиле иблис акъвазнавай чӀуру руьгьер. Инсанриз мукьвал-мукьвал абурукай кичӀе жедай, вучиз лагьайтӀа жинерри и дуьньяда чпин гьерекатар кьетӀидаказ кьиле тухузвай, месела, инсанрик акатдай ва ам михьиз чпин табийдик кутадай. Амма и дуьньяда виридалайни кьилин гьукум Аллагьдив гва. Аллагьди ганвай къуватдалди Исади инсанрикай жинерар хкуддай. Ада Вичин илчийризни ихьтин алакьун ганай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Забур – Сифтегьан Икьрардин ктабда – Забур ктабда чувудрин диндин 150 мани санал кӀватӀнава. И ктаб Давуд пачагьдин тӀварцӀихъ гилигзава, вучиз лагьайтӀа и манийрикай са кьадарбур кьилди гьада кхьенвайбур я. Са манийра Аллагьдин регьимдай Адаз шукурар ийизва ва сагърай лугьузва, муькуь манийра куьмек авун тӀалабзава. Иманийри лап фад алатай вахтарилай дуьадин вахтунда Забурдай жуьреба-жуьре манияр лугьудай.

Зейтун пел – Им Ярусалимдин рагъэкъечӀдай патан цлахъай галай кьакьан тушир дагъ я. Анлай вири шегьер иердиз аквазва. И пелен ценев Гетсеман багъ гвай. Инжилдиз талукь тарихдин гзаф вакъиаяр гьа ина кьиле фенай: месела, Месигьди вахтарин эхир алукьдайдакай гьа ина лагьанай ва Ам гьа ина кьунни авунай.

Зинавал – кӀвал-югъ аваз ва я авачиз чара касдихъ галаз чӀуру рекье хьун ва явавилер авун.

Ибадат – Аллагь рикӀел гъун, Адаз икрамун, дуьаяр авун.

Иблис – Аллагьдин мидя, чӀуру жинеррин кьилевайди. Ада ва адан гъилик квай жинерри инсанар алцурарзава, абурув Аллагь кьабулиз тазвач ва инсанар эбеди кьиникьал гъиз алахъзава. Аллагьдиз акси экъечӀзавай ксариз кискис гузвайди иблис я. Керемат ктабда иблисдал са чӀавуз михьиз гъалиб жедайди ва ам тергдайди лугьузва. Пак Каламда адал маса тӀварарни ала: шийирди, Багьал-Зевул.

Ибрагьим – семит халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12–25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гуда, абур вири душманрикай хуьда лагьана гаф ганай. Амма чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир. И Икьрардиз, ам кутӀун авуникай ва кьилиз акъудуникай ихтилатзавай ктабрин кӀватӀалдиз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Аллагьдинни инсанрин арада цӀийи Икьрар кутӀундайдакай пайгъамбарри виликамаз лугьуз хьанай. Ам Иса Месигьдин кьиникьин ва Адал чан хтунин куьмекдалди кутӀунайдакай Инжилда ихтилатзава. И Икьрардикай ЦӀийи Икьрардин ктабра лугьузва. Гила Иса Месигьдихъ иман авур ва Ада гайи чирвилерихъ галаз кьурвал уьмуьр тухузвай вирибур, чпин ери-бинедиз килиг тавуна, Аллагьдин халкь яз гьисабзава.

Икьрардин сандух – исраилвийрин виридалайни пак затӀ: кӀарасдикай туькӀуьрна, къизилдалди кӀевирнавай пак сандух. Ана, Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀундайла, Ада Синай дагъдал Мусадиз гайи 10 весият кхьенвай къванцин марчилар авай. Сандух эвелдай Алачухдин, ахпани Аллагьдин КӀвалин виридалайни пак паюна авай. Исраилвийри ам Ребби ацукьнавай тахтунин лишан яз гьисабзавай.

Илчияр – Иса Месигьдин векилар. Сифте нубатда Месигьдин лап мукьва тилмизриз, яни Ада чилел тухвай уьмуьрда Адахъ галаз санал къекъвей ксариз гьа икӀ лугьузва. Абур Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтуникай муштулухар гуз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ, вичиз Месигьди ихьтин муштулухар гун патал эверай Павела вичизни гьа икӀ лугьуз хьана. Шад Хабардикай вязер ийизвай маса ксаризни икӀ лугьун мумкин я. Месела, Барнабадиз.

Ильяс пайгъамбар – Исраилдин чӀехи пайгъамбар (кил. 3-Пачагьар 17-кьилиз ва адалай гуьгъуьнизни). Пак Каламда ам чан алаз цаварал тухвайвиликай кхьенва, гьавиляй садра ам чилел хкведайдахъ чувудар агъунвай (кил. Малахидин ктаб 4:5). «Ильясан руьгь ва къуват кваз» Ягья пайгъамбар инсанриз Месигь къвезвайдакай муштулух гуз атанай.

Иман – Аллагьдихъ, Ада гайи гафар кьилиз акъатунихъ агъун, Адан къаст кьабулун, жув гьар йикъан уьмуьрда Адан къастунин геле аваз физ гьазур хьун. ЦӀийи Икьрарда имандин лап чӀехи важиб авай шартӀ – Иса Месигь Ребби ва Хиласкар яз кьабулун я.

Имани – имандал алай кас.

Иманийрин кӀватӀал – ДатӀана Аллагьдиз ибадат авун патал, Пак Калам чирун патал ва рафтарвиле хьун патал са чкада уьмуьр тухузвай иманийрин гапӀалдиз гьа икӀ лугьузва. И келимадин мана неинки са чкадин иманийрин гапӀал, гьакӀни вири дуьньяда Иса Месигьдихъ иман ийизвайбур лагьай чӀал жезва.

Инсандин Хва – Иса Месигьди Вичиз ганвай тӀвар. И тӀвар Инжилда Исадал къвезвай баркалладихъ галаз кьетӀендаказ алакъада ава. А баркалла Адан азабрай, кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва. ГьакӀ и тӀвар цаваринни чилерин арада адан Арачивилин, Аллагьди чилел вахтарин эхирда дуван ийиз ва дуьнья идара ийиз ракъурнавай касдин везифадизни талукь я. Исади и дережа Вич паталди тирди къалурзавай.

Иса – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Иса Месигь – кил. «Аллагьдин Хва», «Инсандин Хва» ва «Месигь».

Исакь – Ибрагьиманни Саррадин хва, Исаванни Якьубан буба, чувудрин бан-буба.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва: (1) Аллагьди Якьубаз (кил. «Якьуб»), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32); (2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4 ); (3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз (кил. 3-Пачагьар 12) Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана; (4) чеб Аллагьди хкянавай са халкь яз кьазвай ва чеб вири халкьарикай тир вири иманийриз Аллагьдин Исраил лугьузва (кил. ГалатӀвийриз 3:29; 6:16).

Ишай – Давуд пачагьдин буба, Иса Месигьдин бан-бубайрикай сад.

Ишара – адет яз, са вуч ятӀани субут ва я тестикь авун патал Аллагьди къалурзавай лишан. Иса Месигьдалди Аллагьди гзаф ишараяр къалурна.

Калам – пак ктабрин кӀватӀал. Ам Тавратдикай (Муса пайгъамбардин вад ктабдикай), Забурдикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва тарихдин вакъиаяр галай-галайвал къалурзавай ктабрикай ибарат я. И вири ктабриз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Са кьадар вахтарилай, ЦӀийи Икьрар (Инжил, Илчирин крар, чарар ва Керемат ктабар) кхьей чӀавуз, гьамни «Пак Каламдик» кутунай.

Керемат – Аллагьди Вичин къаст инсанриз жуьреба-жуьре рекьералди къалурзава: цаварай къвезвай ванералди, малаикралди, пайгъамбарралди, карагунралди, Пак Каламдалди. Адан къаст раиж хьунин и вири жуьрейриз «керемат» лугьуда. Аллагьди инсанриз къалурай кьилин керемат Иса Месигь я.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Киш йикъара чувудар синагугра дуьаяр авун патал ва Пак Ктабар кӀелун патал кӀватӀ жедай. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва. Инжилдин вахтариз мукьва жезвайла, фарисейри Киш юкъуз авун къадагъа тир крарин, куьлуь-шуьлуьярни кваз къалурнавай тамам сиягь туькӀуьрна ва а къайдаяр кьилиз акъудун мукьуфдивди вилив хуьз хьана.

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

Къабил – Адаманни Гьавадин чӀехи хва, Гьабилан стха. Аллагьди Гьабилан къурбанд кьабулай, амма Къабилан къурбанд инкарай чӀавуз Къабила пехилвиляй Гьабил яна кьена. Им инсаниятдин тарихда сад лагьай сефер яз инсан яна кьиникь тир. Аллагьди Къабилаз лянет авуна ва адан уьмуьрдин эхирдалди ам ина-ана сиягь жедайвал авуна (кил. Хьунухь 4:1-16).

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай несигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай. Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва: 1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15–19); 2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал хьана.

Къияматдин югъ – и дуьньядин тарих куьтягь жедай бере. И чӀав атайла, виликдай кьейибурал чан хкведайдахъ ва вири инсанар, чпин уьмуьрдин гьахъ-гьисаб гваз, Аллагьдин вилик акъваздайдахъ гзаф чувудар агъунвай. ИкӀ тирди ЦӀийи Икьрарди тестикьарзава, амма ада кьетӀендиз къейдни ийизва хьи, и дувандал са инсандивайни вичин михьи краралди вич гьахъариз жедач, хьайитӀа, и кар тек са Иса Месигьди авур эвездин къурбанддалди ийиз жеда.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Къурбанд авун – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин кӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай. ЦӀийи Икьрарда Месигь хашунал кьин вири инсаниятдин гунагьрай ганвай акьалтӀай къурбанд яз къалурзава.

Кьилин хахам – чувудрин хахамрин арада са йисан муьгьлетда тайинардай чӀехиди. Ам Меслягьатдин кьиле жедай. Къанунда къалурнавайвал, диндин бязи адетар кьиле тухудай ихтияр анжах кьилин хахамдиз авай. Гьабурукай кьилди яз, Аллагьдин КӀвалин Паквилерин Пак чкадиз гьахьдай ихтиярни са гьадаз авай. Адал махсус парталар жедай, ада амайбуруз чешне жедай хьтин уьмуьр тухун лазим тир. Исадин вахтара кьилин хахамар вилик-кьилик квай тухумрикай жедай.

Кьиса – дерин мана квай гьикая. Ана ихтилат ийизвайдан фикир дуьм-дуьздиз ва ахъадаказ ваъ, чинебан мана-метлеб кваз, рикӀел аламукьдай шикилралди ачухарда. Иса Месигьди вичин вязера мукьвал-мукьвал кьисайрикай менфят къачудай.

КӀел – кил. «Аллагьдин КӀел».

Левияр – Левидин эвледар. Леви Якьубан цӀикьвед хцикай садан тӀвар я. Левидин тайифадикай тир итимрин са паюникай (Гьарунан эвледрикай) хахамар жедай; и тайифадин амай итимри – Левидин эвледри (абуруз адет яз левияр лугьуда), хахамриз къуллугъдин вахтунда куьмек гудай. Маса тайифайрай тир чувудриз ихьтин ихтияр авачир. Идалайни гъейри, левийри Къанун чирзавай ва халкьдин арада муаллимар хьизни экъечӀзавай.

Лут – Ибрагьиман стхадин хва. Эвелдай ам Ибрагьимахъ галаз санал инай-аниз куьч жез авай. Ахпа ам явавилелди машгьур тир Садум шегьерда акъвазна. Аллагьдиз и шегьер терг ийиз кӀан хьайила, Ада и кардикай малаикдин куьмекдалди Лутаз виликамаз хабар ганай. Малаикди Лутазни адан хизандиз, Садум шегьердай катдайла, кьулухъ элкъвена килиг тавун эмирнай. Лутни хизан Садум кана куьтягь жедалди виликамаз шегьердай катнай, амма адан папа малаикдиз яб ганачир, кьулухъ элкъвена килигай ам кьелен гулуниз элкъвенай.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Майрам – 1) Исадин диде. Юсуфан лишан кутунвай лап жегьил руш яз, адаз Жабраил лугьудай малаикди хва Иса жеда лагьай хабар гана. Юсуфаз вичиз руша вафа техвейди хьиз хьун мумкин тиртӀани (вафа чӀурунай кьиникьин жаза гузвай), Майрама ян тагана Аллагьдиз кӀандайвал авуна. Ам Исади чилел тухвай вири уьмуьрда Адан патав гваз хьана ва Ам кьейи бередани хашунин патав хьана. 2) Маждал шегьердай тир паб. Адакай Исади ирид жин хкудна, адакай Месигьдин терефдар хьана. 3) Мартадин ва вичел Исади чан хкай Лазаран вах. Ам Бетандай тир. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Жабраил тӀварар ала. ЧӀехи малаикар Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин Сандухдин къапсахдални чӀехи малаикрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай. Са вахтара са кьадар малаикар Аллагьдин аксина къарагъна ва Адаз муьтӀуьгъ яз амукьнач, абур иблисдин патаз экъечӀна. Ихьтин малаикриз «агъуз аватайбур» лугьузва.

Мангьу – чувудриз Мисридай экъечӀайдалай гуьгъуьниз яхцӀур йисан къене кьурумда къекъведай чӀавуз Аллагьди цаварилай гайи кьетӀен тӀуьн.

Мелик-Садикь – Ярусалимдин пачагь ва хахам. Ибрагьима вичиз дяведа гьатай затӀарин цӀудай са пай Мелик-Садикьаз ганай. Идалай гуьгъуьниз Мелик-Садикьа Ибрагьимаз хийир-дуьа авунай (кил. Хьунухь 14:17-20). Чувудриз чарче Мелик-Садикьан паквал Месигьдин паквилиз ухшарди яз къалурзава.

Месигь – «ГуьцӀуьр Алайди» лагьай чӀал я. И къайда Исраилда пуд жуьре инсанрихъ галаз алакъада аваз кардик кутадай: хахамрихъ, пайгъамбаррихъ ва пачагьрихъ галаз. Аллагьди пайгъамбаррин мецелай чилел Месигь – Исраилдин халкьдин Хиласкар ва чилин вири халкьарал эбеди яз агъавал ийидайди, – ракъурда лугьуз чувудриз гаф ганай. Исадин вахтара чувудар чпиз хиве кьунвай Хиласкар къведа лугьуз вил алаз акъвазнавай. Ада чеб къецепатан чапхунбазрин – римвийрин гьукумдикай азад авуник ва Исраилдин виликан зурбавал кӀвачел ахкъалдуник абурун умудар кваз жедай. Амма чилел атай Хиласкарди – Иса Месигьди – жеридалайни гзаф крар авуна. Ада вири инсаният гунагьдин ва ажалдин лукӀвиликай хкудна, Адалди Аллагьдини инсанри цӀийи, эбеди Икьрар кутӀунна.

Месигьдихъ галаз сад хьун – И ибарадин дуьм-дуьз мана «Аллагьда хьун», «Месигьда хьун» я. И гафарикай ахьтин фикир хкатзава хьи, рикӀивай иман ийизвайда вичин уьмуьрдин гьар са легьзе Аллагь рикӀел алаз, Гьадан къастунал амал ийиз ва дуьадалди Гьадахъ элкъвена тухузва. Месигьи патал Аллагьдихъ галаз ихьтин садвал Месигьдихъ иман авуналди жагъизва.

Месигьи – Иса Месигьдин терефдар, Ам вич патал Хиласкар яз кьабулнавайди, Адан весиятрихъ галаз кьадайвал уьмуьр тухуз алахъзавайди.

Меслягьат – чувудар кӀватӀ жедай кьилин чка. Ам пудкъанни цӀуд касдикай: хахамрикай, тавратдаррикай ва вилик-кьилик квай маса ксарикай ибарат тир. Абурун виридан кьиле кьилин хахам авай. Меслягьатда гзафни-гзаф диндин месэлаяр гьялдай. И Меслягьатди римвийрин вилик чувуд халкьдин векилвал ийизвай. Адахъ дуван ийидай ихтиярни авай. Исадин аямда, чувудар Римдин гьукуматдик квайла, Меслягьатди кьабулай къарар Фелистинда авай Римдин сердерри тестикьарайла, къуватда гьатдай.

Миллетбаз – чувудрин диндинни сиясатдин гапӀал. Адаз чувудрин дин мажусийрин таъсирдикай кьетӀидаказ хуьнин къилих хас тир ва ам дяведин рекьелди халкь Римдин гьукумдикай азад ийиз алахъзавай. Исадин цӀикьвед илчидикай сад тир Симун виликдай гьа и гапӀалдик хьунни мумкин я. И гаф ЦӀийи Икьрарда бязи чкайрал «къенанви» гафуналди эвезнава.

Мисри (Египет) – Исраилан эвледар Мисрида кьуд виш йисуз хьана. Мисривийри абуруз инсаф тийиз зулумар авур чӀавуз Аллагьди абур азадвилихъ тухванай (кил. ЭхкъечӀун ктабдиз).

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийриз кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

Муъмин – Аллагьдин рекьел алай кас.

Муьгьуьббат – ЦӀийи Икьрарда муьгьуьббатдикай жуваз кӀани кас гьевесар иликьардай алатдиз элкъуьриз кӀан хьуникай хьиз ваъ, гзафни-гзаф инсан вичихъ авай вири, гьатта вичи вични кӀани кас патал къурбанд ийиз гьазур хьуникай рахазва. Аллагьдиз инсанар кӀан хьунухь къалурай виридалай виниз тир чешне – Иса Месигь хашунал къурбанд авуна кьиникь я.

Нинев – къудрат авай, амма инсаф авачир Ашур пачагьлугъдин меркез. И пачагьлугъди исраилвийриз душманвал ийизвай. Иниз Аллагьди Юнус пайгъамбар ракъурнай: ада анин гунагькар агьалийриз, абуру гунагьрикай кьил къакъуд тавуртӀа, абур терг ийидайдакай хабар гун лазим тир. Юнусан вязинилай гуьгъуьниз Ниневидин агьалияр гунагьрикай туба авунай, ва Аллагьди абуруз регьим авунай.

Нуьгь – Дегьзаманда Аллагьди рекьяй акъатнавай инсаният терг авун, анжах михьи кас тир Нуьгьни адан хизан тун къетӀнай. Нуьгьа Аллагьдин эмирдалди чӀехи гими туькӀуьрна. Ам хизанни галаз гимида акьахайла, вири дуьньядал яд акьалтна. Анжах са гьа и хизан хилас хьана, цӀийи инсаният гьадалай арадал атана (кил. Хьунухь ктабдин 6–9-лагьай кьилериз).

Нуьсрет – кил. «Хийир-дуьа».

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва несигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз (Сифтегьан Икьрарда – Исраилдин халкьдиз, ЦӀийи Икьрарда – иманийрин КӀватӀалдиз). Ихьтин инсанриз чи таржумада «Аллагьдиз талукьбур» ва я «Месигьдиз талукьбур» лугьузва. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

Пак Калам – кил. «Калам».

Пак Руьгь – кил. «Руьгь».

Пачагьлугъ – кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ».

Песагь сувар – са мус ятӀани чувудар Мисридин лукӀвиликай азад авун рикӀел хуьн яз гатфарин вахтунда къейд ийидай чувудрин кьилин суваррикай сад. Аллагьдиз икрам авун патал дегьзаманда Песагь суварик чувудар вири Исраилдай ва маса уьлквейрай Ярусалимдиз къведай. Песагьдилай гуьгъуьниз гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай. Ам ирид юкъуз давам жедай. Са гьафтедин къене чувудри, Мисридай тади кваз катун ва а чӀавуз тинидик хемир кутадай мумкинвал авачирди рикӀел хкун яз, анжах хемир квачир фу недай. Инжилда Песагь ва ТӀили фарин суварар са сувар яз гьисабзава. Гьа йикъара Иса Месигь хашуниз янай ва Адал чан хтанай. Песагьдикай месигьияр патал кьилин сувар – Месигьдал чан хтай сувар хьана. «Песагь» гьакӀни и суварин нагьардизни, яни къурбанддин кӀелезни, лугьуда.

ПилатӀ – Римдин сердер. Исадиз кьиникьин жаза гайи чӀавуз ПунтӀи ПилатӀа Ягьудат вилаят идара ийизвай (чи аямдин 26–36-лагьай йисар). Гьукумдин амай вири идараяр гьадаз табий тир ва абуруз ада тестикь тавунмаз кьиникьин жаза гудай ихтияр авачир. Санлай къачурла, аданни чувудрин кьилевайбурун араяр къайибур тир. Вилаятда гъулгъулаяр тахьун патал ПилатӀ мукьвал-мукьвал чувудриз кӀандайвал авуниз мажбур жедай.

Рагьаб – Фелистин къачур чӀавуз чувудри Нунан хва Шуайдин гъилик кваз сад лагьайди яз кьур Еригьан шегьерда уьмуьр тухвай ява паб (кил. Нунан хва Шуай 2, 6-кь.).

Рагьил – чувуд халкьдин бан-буба Якьубан кьве папакай (Лиядихъ галаз санал) са паб. Адан тӀвар чувуд вири дидеяр къалурзавай ярж хьиз кьун адет хьанвай.

Ребби – И гафуни Аллагьдин ТӀвар къалурзава, И тӀвар алаз Аллагь Мусадиз ва исраилвийриз ашкара хьанай (ЭхкъечӀун 3:14-15). Ам дуьм-дуьз гьикӀ лугьудатӀа чаз малум туш.

Реббидин Суфра – Сифтегьан месигьияр, Иса Месигьдин гафариз муьтӀуьгъ яз, фу чӀук-чӀук авун ва чехир цун патал мукьвал-мукьвал кӀватӀ жедай. ИкӀ абуру Вич хашуниз ядалди вилик Месигьди Вичи гьа икӀ авурди, ва фазни чехирдиз Вичин Беденни Иви лагьайди рикӀел хкун яз ийизвай. Месигьди авур къурбанддик чпин пайни квайди тестикьарун патал, месигьийри гьа икӀ ийизвайди я. И саягъда суфра кутуниз лезгийри «гъейиф» лугъузва.

Рим – ЦӀийи Икьрарда къалурнавай вахтара Рим шегьерди Кьулан гьуьл элкъуьрна кьунвай гзаф уьлквеяр вичиз муьтӀуьгъ авунвай, гьабурукай яз Фелистинни. Римдикай кьиле пачагь авай чӀехи гьукуматдин меркез хьана. Фелистинда, амай табий уьлквейра хьиз, римвийри чпин кьушунар акъвазарнавай ва гьар са аксивилиз инсаф тийиз кар кьазвай. Идахъ галаз санал са пачагьлугъ хьуни уьлкведин жуьреба-жуьре паярин арада мадарат вилик финиз ва санай саниз цӀийи фикирар чукӀуниз рехъ ачухзавай. Рим шегьердин ватандашриз (абурукай яз илчи Павелазни) вири пачагьлугъдин чилерал кьетӀен ихтиярар ганвай, месела, дуванда абуруз чпин дуван анжах пачагьди авун тӀалабдай ихтияр авай.

Руьгь – Аллагьдин Руьгь. Адаз, Бубадизни Хциз хьиз, Аллагьдин вири ерияр хас я. Инжилдай аквазвайвал, Иса Месигьдихъ иман авур инсанри Пак Руьгь къачузва. Ада абуруз несигьатар ва къуватар гузва.

Садум (ва Гамур) – къадим шегьерар. Абурун агьалийрин явавилиз килигна Аллагьди абур цавун цӀалди канай. И тарихдикай Хьунухь ктабдин 19-лагьай кьиле ахъайнава.

Сакъаяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Меслегьатдин векилрикай гзафбур, чӀехи хахамар ва абуруз мукьва тир ксар, сакъаяр тир. Муькуь кӀеретӀдилай, фарисейрилай, чара яз, сакъайри Пак Каламдин нуфуз кваз кьазвай ва абур сиверай сивериз физвай кьисайрин чӀалахъ тушир. Кьилди къачуртӀа, абур Къияматдин юкъуз, Аллагьдин вилик акъвазун патал, вири кьенвайбурал чан хтунихъ агъазвачир.

Самарият – Фелистиндин вилаят. Ам Ярусалимдилай кефердихъ ва Галилейдилай кьибледихъ галай. Анин меркез шегьердин тӀвар Самарат тир. Са вахтара и вилаят Ашур пачагьлугъдик акатзавай. А чӀавуз маса уьлквейрай атай агьалияр и вилаятдиз ракъурнай. Уьлкведа амукьай исраилвийрин ва маса уьлквейрай куьч хьана атайбурун эвледрикай самариятвияр хьана.

Самариятвияр – Ягьудатдивай кефер пата, Самарият вилаятда уьмуьр тухузвай халкь. Самариятвийри, чувудри хьиз, Мусадин Къанун кваз кьазвай, амма адан гъавурда масакӀа акьазвай. Кьилди къачуртӀа, абуру Аллагьдиз икрам Ярусалимда ваъ, Гаризим дагъдал, чпин кьилин пакхана авай чкада ийидай. Чувудрини самариятвийри садбуру муькуьбур гьакъикъи диндивай къакъатнавайбур яз гьисабзавай ва садбур муькуьбурухъ галаз рахунни тийиз алахъдай.

Сарра – Ибрагьиман паб, абур кьведни санал Аллагьди хкянай. Хкядалди вилик адал Сара тӀвар алай, амма адаз Аллагьди цӀийи тӀвар гана – Сарра. Ада гъуьлуьхъ галаз сиягьатрин вири четинвилер пайна, Аллагьдиз вафа хуьз амукьна ва Ада гайи гафар кьилиз акъатунал вил алаз хьана. Вири уьмуьрда ам аялар тежез хьанай, анжах лап кьуьзуь хьайи чӀавуз ада Ибрагьимаз хва Исакь хана.

Сив хуьн – Пак Каламдин вахтара и келимади тӀуьникай тамамдиз къерех хьунухь, са кьадар вахтунда (адет яз, са йикъан къене) гьатта ядни хъун тавун къалурзавай. Гьа икӀ инсанди вич Аллагьдал ихтибардай, Адаз вичин вафа къалурдай, Адавай гъил къахчун ва куьмек тӀалабдай. Бязи йикъара вири чувудар патал сив хуьн мажбур кӀвалах тир, месела, гьар йисуз къейддай Регьимдин юкъуз. И юкъуз чувудри Аллагьдивай чпин гунагьрилай гъил къахчун тӀалабдай. Бязи чувудри, иллаки фарисейри, чпел алава яз сив хуьнар къачудай. Иманийрин кьилдин кӀватӀалдивайни, чпиз санал са гьихьтин ятӀани кьетӀен себеб аваз дуьаяр авун лазим хьайи береда, сив хуьз жедай.

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

Синагуг – чувудар санал кӀватӀ жедай кӀвал. Ана чувудри санал дуьа ийида ва Пак Калам кӀелда. Синагугда кӀватӀ хьайи вахтунда гьатта адетдин касдивайни Пак Каламдай са чӀук кӀелиз, ахпа вичи кӀелайдан баян ва я несигьат гуз, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена рахаз жедай. Аллагьдин КӀвале хьиз, синагугра къурбандар ийидачир. Чувудри уьмуьр тухузвай гьар са шегьерда гьич тахьайтӀа са синагуг жедай.

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

Сифтегьан Икьрар – кил. «Икьрар».

Смаил – пайгъамбар ва Исраилдин гьаким. Ада Шаулан ва ахпа Давудан кьилел, пачагьвал ийидай ихтияр гун яз, чӀем гуьцӀнай. Адан тарихдикай 1-Пачагьар (1-Смаил) 1–19-кьилера ихтилатнава.

Сулейман – Давудан хва, Давудалай гуьгъуьниз Исраилдин пачагь (чи аямдал къведалди 10 лагьай асир). Сулейман вичин арифдарвилелди машгьур хьанай. Ада пачагьвал авур аямда Исраилдин гьукуматди цуьк ахъайнай. Сулеймана Ярусалимда Аллагьдин сад лагьай КӀвал эцигнай. Акьван чӀавалди исраилвийри Аллагьдиз икрам санай-саниз тухузвай Гьалтунин Алачухда ийизвай. Сулейманан тӀварцӀихъ галаз Сифтегьан Икьрардин бязи ктабарни алакъада ава: Келимаяр, Муаллим, Манийрин Мани.

Сулейманан ширас – Аллагьдин КӀвалин дараматдин рагъэкъечӀдай патахъай авай ва чпел къав алай гуларин жерге. Аник гзаф инсанривай кӀватӀ жез хьун мумкин тир.

Таврат – Муса пайгъамбардин вад ктаб. И ктабра дуьнья халкь авуникай, сифте яз Аллагьдин ван хьайи муъминрикай, Исраилдин халкьдин тарихдикай, ам Мисрида (Египетда) лукӀвиликай азадна, адаз Къенан гуникай ва маса крарикай кхьенва. И ктабра гьакӀни Аллагьди Исраилдин халкьдиз авур весиятарни гьатнава. Къанунда авай виридалайни важиб авай къайдаяр Аллагьди Мусадив вугана ракъурна лугьуз, и ктабдиз «Мусадин Къанун» тӀварни ганва.

Тавратдарар – Къанун хъсандиз чидай ва адан тарсар маса чувудриз чирдай ксар. Тавратдарар халкьдин патай зурба гьуьрмет авай инсанар тир. Абурукай гзафбур Меслягьатдиз хкянавай.

Тилмиз – ЦӀийи Икьрарда Руьгьдин жигьетдай рехъ къалурзавай касдин, эвелни-эвел Иса Месигьдин, лап мукьва терефдарар.

Туба авун – Инсанди, вичин виликан уьмуьр гунагьар квайди ва Аллагьдиз лазим туширди кьатӀуналди, вичин гунагьрилай Аллагьдивай гъил къахчун тӀалабзава ва гележегда гунагьар хъийидач лагьана гаф гузва (кил. «Аллагьдин рекьел атун»).

ТӀвар – Пак Каламдин вахтара тӀвар ам нел алатӀа гьадан зат къалурзавай ибара хьиз кьабулзавай. Тилмизри са вуч ятӀани «Месигьдин тӀварцӀелай» ийизвайтӀа, абуру и кар Адан къастуналди ва Адан къуватдалди ийизвай.

ТӀили фарин сувар – кил. «Песагь сувар».

Фарисеяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Абур неинки анжах са Пак Каламдин весиятар, гьакӀни чеб сивяй сивиз физ гзаф кьадарда авай кьисайрин макьсадар мукьуфдивди кьилиз акъудиз алахъзавай.

Харж кӀватӀдайди – чкадин агьалийрикай яз харж кӀватӀдай кас. Ада Римдин империядин хазинадиз налукар кӀватӀдай. Харж кӀватӀдайбуру мажусивиле авай Римдин гьукумдихъ галаз санал кӀвалахзавайвиляй, чувудриз абур гзаф такӀандай (икӀ санал кӀвалахун абурун Къанундихъ галаз кьазвачир). Идалайни гъейри, харж кӀватӀдайбуру агьалийривай абуру чпин чӀехибуруз гун лазим кьадардилай гзаф пул къачудай, артуханди чпиз тадай.

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

Хаш – Иса Месигьдин вахтара Римдин империяда виридалайни чӀехи тахсиркарвилер авур ксар кьиникьиз акъудун патал гъиликдай алат. Ам чиле акӀурнавай гулуникай ва дуьз пӀипӀ алаз адал тӀулаба алкӀурнавай кьулуникай ибарат я. Хашуниз ягъуниз акъуднавайбур хашунал кутӀундай ва я михер яна алкӀурдай, яргъалди фидай азабрик рекьин патал гьанал тадай; ихьтин жаза виридалайни гзаф зегьле тухудайди ва беябурвал галайди яз гьисабдай. Жаза кьилиз акъудзавай чкадал тахсиркарди вичин хашунин тӀулаба кьул вичи тухун лазим тир – гьа им «жуван хаш тухун» лагьай чӀал я. Иса хашуниз ягъайдалай гуьгъуьниз жазадин и алатдикай, аксина, Исадилай къвезвай хилас хьунин ва уьмуьрдин лишан хьана.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хиласвал – Пак Каламда и гафуни инсан ва я санлай са халкь душманрикайни хатавилерикай хилас авун яз Аллагьди гузвай куьмек къалурзава. Амма лап виниз дережадин метлебда и гафунихъ иманияр гунагьдин гьукумдикай азад авунин, Аллагьдихъ галаз рафтарвал ийидай ва эбеди уьмуьр къачуз жедай мумкинвал хьунин мана ава. Инжилди къалурзавайвал, ихьтин мумкинвал Иса Месигь хашунал кьиникьи ва ахпа Адал чан хтуни гузва. Месигьдихъ, Хиласкардихъ иман авуналди, инсанди хиласвал кьабулзава.

Худум – хеси авунвай итим. Къадим вахтара гзаф халкьарин пачагьрин гьаремар худумри хуьн адет тир (чувудрихъ ахьтинбур авачир). Гзаф вахтара худумрихъ пачагьдин тавханайра чӀехи нуфуз жедай, абур ана виниз тир дережада жедай, гьавиляй гзаф вахтара «худум» гаф «тавханайра къуллугъзавайди» лугьудай ибарадиз мукьва жедай.

Цаварин Пачагьлугъ – И ибара МатӀаялай атай Шад Хабарди мукьвал-мукьвал «Аллагьдин Пачагьлугъ» ибарадин чкадал гъиликзава (кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ»).

Цик акахьун къачун – диндин лап важиб авай адетрикай сад. Цик акахьун къачуни инсан гьахъ-михьи хьун ва ада вич Аллагьдиз бахш авун къалурзава. Инжилда цик акахьун къачунин кьве жуьредикай лугьузва. Эвелдай Ягья пайгъамбарди Аллагьдин рекьел атай ва Аллагьдин къаст кьилиз акъудун къетӀ авур инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Иса Месигьдал кьена чан хтайдалай гуьгъуьниз цик акахьун къачунин метлеб мадни гзаф деринди хьана: инсан вичин виликан гунагьрив ацӀай уьмуьрдикай къерех жезва, налугьуди ам рекьизва, амма ахпа цӀийи уьмуьрда Месигьдихъ галаз сад яз уьмуьр тухун патал адал чан хквезва. ИкӀ цик акахьун къачурбурув Пак Руьгь агакьда.

ЦӀийи Икьрар кил. «Икьрар».

ЦӀуд-Шегьер – сад хьанвай цӀуд шегьер. Абур Галилей гьуьлуьвай кьибле пата, чувудри ваъ, маса халкьари уьмуьр тухузвай чкада авай.

Чан хкун – кил. «Чан хтун».

Чан хтун – беденда аваз уьмуьрдал хтун. Инжилдин вахтара гзаф чувудар Къияматдин юкъуз вири инсанрал чан хкведайдахъ ва абур Аллагьдин дувандин вилик акъваздайдахъ агъунвай. Амма кьейи инсанрал Исади гьасятда чан хкун ва ахпа Адал Вичелни кьейидалай кьулухъ чан хтун Ада къалурай аламатрикай лап чӀехиди тир.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шад Хабар – Вичикай Сифтегьан Икьрарда лагьанвай Шад Хабардикай инсанриз муштулухар Иса Месигь чилел атай чӀавуз ганай. Ам Аллагьдиз инсанар кӀанзавайвиликай ва Ада абур патал чилел Вичин Хва ракъуруникай ибарат я; Иса Месигь хашунал кьин ва ахпа чан хтун себеб яз вири инсанар патал гунагьрикай ва эбеди ажалдикай хилас жедай рехъ ахъа хьана. И Хабардикай, лап эвелдилай эгечӀна, месигьийрин имандин бине хьанва.

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Шемас – иманийрин кӀватӀалда къуллугъзавай кас. Абур иманийрин кӀватӀалда авай чпиз куьмек герек тир инсанрихъ гелкъвезвай (Крар 6) ва кӀватӀалдин кьиле акъвазнавайбуруз куьмекар гузвай.

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Эбеди уьмуьр – ЦӀийи Икьрарда чилин винел даим яз ваъ, цӀийи дуьньяда Аллагьдихъ галаз гуьзел ва са къайгъуни авачир уьмуьр тухуниз икӀ лугьузва. Иманияр патал ихьтин уьмуьр гьеле чи дуьньяда амаз, чилел абурув ажал агакь тавунмаз гатӀун жезва, амма а уьмуьр Аллагьди абуруз чилел абурун уьмуьр куьтягь хьайила, тамамдиз багъишда.

Эсав – Исакьан хва, Якьубан чӀехи кьветхер-стха. Садра, гишин хьанваз, ада вичин сифтегьанвал Якьубаз чӀиргъиндихъ маса ганай. Идалай гуьгъуьниз Якьуб сифтегьанди яз гьисабиз хьанай.

Юнус пайгъамбар – Аллагьдин пайгъамбар. Юнус пайгъамбардин ктабди Аллагьди ам исраилвийрин душман тир инсаф гвачир Ашур пачагьлугъдин меркез Ниневидиз ракъуруникай суьгьбетзава. Юнусаз, и тапшуругъдикай кьил къакъудна, гимида аваз маса патахъ физ кӀан хьанай, амма Аллагьди гимидал тӀурфан ракъурнай, ахпа гьуьлуьн зурба гъетре Юнус туькьуьннай ва ам гъетрен къене пуд юкъуз хьанай. Ахпа гъетре ам вичин къеняй ахкъуднай, ва ам Ниневидиз рекье гьатнай.

Юсуф – (1) Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37–50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. (2) Иса хайи Руш Майраман гъуьл. Гьа вахтарин адетри къалурзавайвал, чувудри ам Исадин буба яз гьисабзавай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана. Исраилдин пачагь Давуд ва адан эвлед Иса Месигь Ягьудан тайифадикай тир. Абур кьведни Ягьудатдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. Инал, кьилди къачуртӀа, Месигь маса гайи тилмиз Ягьуд Искариятан тӀвар кьаз жеда.

Ягьудат – Фелистиндин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

Ягья – (1) «Инсанрив цик акахьун къачуз тазвай Ягья» (кил. «Цик акахьун къачун»). Чи таржумада и ибара «Ягья пайгъамбар» яз ганва. Месигь къведайдакай виликамаз лагьай ва Ада Вичин къуллугъ ийиз гатӀунай вахтунин лап эвелда Адав цик акахьун къачуз тур пайгъамбар. Месигьдин гафарай, Ягья «папари ханвайбурулай» виридалайни чӀехиди тир. (2) Илчи Ягья, Зебедеян хва ва илчи Якьубан стха, Месигьдин цӀикьвед тилмиздикай сад. Исадиз ам кьетӀендаказ кӀандай. Ам Шад Хабар, пуд чар ва Керемат ктабар кхьей кас яз кьабулун адет хьанва. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхер-стха Эсавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна. Гуьгъуьнлай и тӀвар маса ксарални эцигнай, месела, Исадин илчийрикай садал.

ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар – чувудрин диндин кьилин суваррикай сад. Ам Песагь сувар къейд авуна яхцӀурни цӀуд югъ алатайдалай гуьгъуьниз, бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ кьиле тухудай. И суварин юкъуз Месигьдин тилмизрик Пак Руьгь акатдай.

Яшай пайгъамбар – Сифтегьан Икьрардин лап машгьур пайгъамбар. Ада чи аямдал къведалди VӀӀӀ лагьай асирда уьмуьр тухвана. Иса Месигь чилел хадалди 700 йис кьван амаз Яшай пайгъамбарди Исадин уьмуьрдин гзаф вакъиайрикай виликамаз лагьанай.

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар

1. Пулунин дережаяр

2. Заланвилинни къенен кьадарар

3. Мензилдин кьадарар

Заланвал / Кьадарар

Пулунин дережаяр

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа | Куькай ятӀа
Талант | 6000 динар | гимиш
Гимиш манат | 100 динар | гимиш
Кьуд драхма | 4 динар | гимиш
Кьве драхма | 2 динар | гимиш
Гимишдин пул | 1 динар | гимиш
Динар | 1 динар | гимиш
Къара пул | 1/16 динар | цур
Кепек | 1/64 динар | цур
Чет кепек | 1/128 динар | цур

1 динар адетдин зегьметкешдин са йикъан мажиб тир.

Заланвилинни къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Гирванка | 330 г
Киле | 1,1 литр
Сатун | 13 литр
Бат | 29 литр
МетратӀас | 32 литр
ЧкӀур | 400 литр

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
ЮкӀ | 71 цм
Истад | 185 м
Кишдин мензил | 925 м

Тафаватар

ЦӀийи Икьрар

Тафаватар

Инал чна чи таржумада гъиликнавай текстерилай тафават тир ва чеб гъилелди кхьенвай маса ктабра авай чкаяр къалурзава:

МатӀ. 5:44

Амма За квез лугьузва хьи, жуван душманарни кӀан хьухь, куьн хурук кутазвайбурун гьакъиндай дуьа ая. Квез лянет ийизвайбурукай хъсандиз рахух ва куьн такӀанбуруз хъсанвилер ая.

МатӀ. 6:6

Дуьа ийидайла, жуван кӀвализ гьахьна, рак агална жуван чинебан Бубадиз дуьа ая. Чинебанди яз аквазвай ви Бубади ваз аквадай суваб ийида.

МатӀ. 6:13 | Темягьрикай яргъаз ая, шийирдикай хуьх На чун.

МатӀ. 17:20-21

– Куь иман зайиф тирвиляй, – лагьана Ада, – За квез рикӀивай лугьузва: куь иман финдин твар кьван авайтӀа, квевай и дагъдиз «Инлай анихъ хьухь» лагьана эмир гуз жедай, дагъни анихъ жедай. Квехъ ахьтин иман аватӀа, квелай алакь тийидай гьич са карни жедач. И жин масакӀа ваъ, анжах дуьадалдини сив хуьналди чукуриз жеда.

МатӀ. 18:10-11

Килиг гьа, ихьтин гъвечӀибурув рикӀивай эгечӀ, абурун малаикар датӀана цавараллай Зи Бубадин вилик ква. Инсандин Хва, телеф хьанвайбур жагъана, абур хиласиз атанвайди я.

МатӀ. 23:13-14

Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне инсанриз Цаварин Пачагьлугъдиз фидай рак агална. Я куьн аниз гьахьзавач, я аниз физ кӀанзавайбур куьне ахъайзавач. Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне хендедайрин кӀвалер незва ва кьве чин алаз яргъалди дуьа ийизва: гьа кардай квез генани чӀехи дуван ийида.

МатӀ. 25:30

И виже текъведай лукӀ мичӀи къецел гадара, ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я. Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай!

Мрк. 7:15-16

Къецяй инсандин къенез физвай гьич са затӀунивайни ам чиркин ийиз жедач, инсан чиркин ийизвайди адай вичяй акъатзавай гафар я. Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай.

Мрк. 9:43-44

Ви са гъили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве гъил кваз жегьеннемдин хкахь тийидай цӀуз аватдалди са гъил кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

Мрк. 9:45-46

Ви са кӀвачи вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве кӀвач кваз жегьеннемдин цӀуз аватдалди са кӀвач кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

Мрк. 11:25-26

Квез са никай ятӀани хъел аваз хьайитӀа, дуьаяр ийизвай чӀавуз а касдилай гъил къахчу, цавараллай куь Бубадини куь тахсиррилай гъил къахчуда. Куьне гъил къахчун тавуртӀа, цавараллай куь Бубадини куь гунагьрилай гъил къахчудач.

Мрк. 15:27-28

Адахъ галаз санал кьилдин хашариз кьве къучини янай: сад Адан эрчӀи, муькуьдини – чапла патахъай. Пак Каламдин гаф кьилиз акъатна: «Ам зулумкаррикай яз гьисабна».

Мрк. 16:9-20 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

ЛкӀ. 17:35-36

Кьве папа са регъве техил регъведа: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада. Кьвед никӀе жеда: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада.

ЛкӀ. 22:43-44 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

ЛкӀ. 23:16-17

ГьакӀ хьайила, за Адаз са-кьве къамчи вегьена ахъая лагьана эмирда. Адаз кӀанзавайдини суварин йикъаз талукь яз къазаматда авай са кас ахъай хъувун тир.

ЛкӀ. 23:34 | Нуькерри Исадин пекер чип вегьена чпин арада пайна.

Ягь. 5:3-4

А кьурарик гзаф азарди кьунвайбур: буьркьуьбур, кьецӀибур, фалужди ягъайбур къатканвай. Гагь-гагь Реббидин малаик эвичӀдай ва ада цик ктаддай. Гьа чӀавуз цик акахьун къачур сад лагьай кас гьихьтин хьайитӀани азардикай сагъ хъжедай.

Ягь. 7:53–8:11 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

Кр. 7:36-37

Атана абур яд авай чкадив агакьна. «Ингье, ина ядни ава, – лагьана худумди, – Цик акахьун къачудайла, зи вилик пад ни кьада?» «Вири рикӀелди иман ийизватӀа, цик акахьун къачуртӀа жеда» лагьана ФилипӀа. «Иса Месигь Аллагьдин Хва тирдахъ за иман ийизва» жаваб яз лагьана везирди.

Кр. 15:33-34

Абур ана са кьадар вахтунда амукьна, ахпа стхайри абуруз хийир-дуьа авуна, абур иниз ракъурай ксарин патав рекье хтуна. Силава гьана амукьун кьетӀна Ягьуд лагьайтӀа, Ярусалимдиз хъфена.

Кр. 24:6-8

Ам гьатта чи Аллагьдин КӀвал чиркин ийизни алахънай. Гьа чӀавуз чна ам кьунни авунай ва, чи Къанундикай бине кьуна, адан дуван ийиз кӀан хьанай. Анжах кьушундин кьилевай Лисиди атана чӀехи зулумдалди ам чибурун гъиляй ахкъудна ва ви кьилив ракъурна. Чазни ви патав атун эмирна. Вуна адавай силис кьурла, чна адак тахсирар кутун дуьз кар тирдахъ вунни чӀалахъ жеда.

Кр. 28:28-29

«ГьакӀ хьайила, квез чир хьухь хьи, инсаният хилас хьуникай хабар Аллагьди мажусийрал ракъурзава. Гьабуру ябни гуда». Абур чпи чпин арада гьуьжетар ийиз-ийиз хъфена.

1-Птр. 4:14

Месигьдин ТӀвар кьунай куь намусдик хкуьрзаватӀа, квел нуьсрет ала, им акӀ лагьай чӀал я хьи, баркалладин Руьгьди – Аллагьдин Руьгьди – квел бине кьунва. Абуру Аллагьдиз асивалзава, куьне, лагьайтӀа, Ам машгьурзава.

1-Птр. 4:16

Амма са ни ятӀани месигьи яз азаб чӀугвазватӀа, къуй адаз регъуь тахьурай, вичин кьадар-къимет ихьтинди я лугьуз Аллагьдиз шукур авурай.

1-Ягь. 5:7-8

Цавал пуд шагьид ала: Буба, Гаф ва Пак Руьгь. И пудни – сад я. Чилелни пуд шагьид ала: Руьгь, яд ва иви, абуру пудани гьа садакай шагьидвал ийизва.

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар

1. Фелистин Иса Месигьдин девирда

2. Римдин империя Иса Месигьдин девирда

3. Ярусалим Иса Месигьдин девирда

4. Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

5. Илчи Павелан сиягьат 1,2

6. Илчи Павелан сиягьат 3,4

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Фелистин Иса Месигьдин девирда

Римдин империя Иса Месигьдин девирда

Ярусалим Иса Месигьдин девирда

Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

Илчи Павелан сиягьат 1,2

Илчи Павелан сиягьат 3,4

Table of Contents

ЦӀийи Икьрар: Чувудриз

Сифте гаф

Чувудриз

- Гьахьун
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13

Пак Каламдин ктабар

- Сифтегьан Икьрардин ктабар

- ЦӀийи Икьрардин ктабар

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Абба
Агъа дуьнья
Адам
Алачух
Аллагь кьатӀу́н
Аллагьдин КӀвал
Аллагьдин КӀел
Аллагьдин Пачагьлугъ
Аллагьдин рекьел атун
Аллагьдин Хва
Аллагьдин хъел
Алфани Омега
Амин
Аси
Асия вилаят
Афинаяр
Бабил
Багьал-Зевул
Баркалла
Бахтавар
Берекат
Билъам
Буба
Бунъямин
Бут
Галилей
Галилейдин вир
Гамур
Гевгьер
Гунагь
Гъилер эцигун
Гьабил
Гьалтунин Алачух
Гьарун
Гьахъ-михьивал
Гьахъ-михьивилиз акъудун
Гьируд
Давуд
Давудан Хва
Дуьа
Ермиягь пайгъамбар
Жегьеннем
Женнет
Жинер
Жузам
Забур
Зейтун пел
Зинавал
Ибадат
Иблис
Ибрагьим
Икьрар
Икьрардин сандух
Илчияр
Ильяс пайгъамбар
Иман
Имани
Иманийрин кӀватӀал
Инсандин Хва
Иса
Исакь
Исраил
Ишай
Ишара
Калам
Керемат
Киш югъ
Кумайрин сувар
Къабил
Къанун
Къенан
Къияматдин югъ
Къурбанган
Къурбанд авун
Кьилин хахам
Кьиса
КӀел
Левияр
Лут
Мажуси
Майрам
Малаик
Мангьу
Мелик-Садикь
Месигь
Месигьдихъ галаз сад хьун
Месигьи
Меслягьат
Миллетбаз
Мисри (Египет)
Михьи
Муса
Муъмин
Муьгьуьббат
Нинев
Нуьгь
Нуьсрет
Пайгъамбар
Пак
Пак Калам
Пак Руьгь
Пачагьлугъ
Песагь сувар
ПилатӀ
Рагьаб
Рагьил
Ребби
Реббидин Суфра
Рим
Руьгь
Садум (ва Гамур)
Сакъаяр
Самарият
Самариятвияр
Сарра
Сив хуьн
Сигьан
Синагуг
Синай
Сифтегьан Икьрар
Смаил
Сулейман
Сулейманан ширас
Таврат
Тавратдарар
Тилмиз
Туба авун
ТӀвар
ТӀили фарин сувар
Фарисеяр
Харж кӀватӀдайди
Хахам
Хаш
Хийир-дуьа
Хиласвал
Худум
Цаварин Пачагьлугъ
Цик акахьун къачун
ЦӀийи Икьрар
ЦӀуд-Шегьер
Чан хкун
Чан хтун
Чувудар
Шад Хабар
Шагьидвилин Алачух
Шемас
Шуай
Эбеди уьмуьр
Эсав
Юнус пайгъамбар
Юсуф
Ягьуд
Ягьудат
Ягья
Якьуб
ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар
Яшай пайгъамбар

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

- Пулунин дережаяр
- Заланвилинни къенен кьадарар
- Мензилдин кьадарар

Тафаватар

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

- Фелистин Иса Месигьдин девирда
- Римдин империя Иса Месигьдин девирда
- Ярусалим Иса Месигьдин девирда

- Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

- Илчи Павелан сиягьат 1,2

- Илчи Павелан сиягьат 3,4